URWANDIKO RWA NYIRUBUTUNGANE PAPA FRANSISKO: « MISERICORDIAE VULTUS»

ISHUSHO Y’IMPUHWE Z’IMANA

« MISERICORDIAE VULTUS».

URWANDIKO RWA NYIRUBUTUNGANE PAPA FRANSISKO

RWEREKEYE YUBILE IDASANZWE Y’IMPUHWE Z’IMANA

 

PAPA FRANSISKO

UMWEPISKOPI WA ROMA

UMUGARAGU W’ABAGARAGU B’IMANA

ABAZASOMA URU RWANDIKO MWESE MBIFURIJE

INEMA, IMPUHWE N’AMAHORO BIKOMOKA KU MANA

 

  1. Yezu Kristu ni we ishusho y’impuhwe z’Imana Data. Iyobera ry’ukwemera

kwa gikristu uko kwakabaye ni aho rishingiye. Uko kwemera kwabayeho kandi

kunigaragariza muri Yezu w’i Nazareti, ari na We wakugejeje ku ndunduro.

Imana Data « Nyirimpuhwe zihebuje » (Ef 2,4), imaze guhishurira Musa izina

ryayo ko ari « Uhoraho, Imana igira impuhwe n’ineza, itinda kurakara, yuje

ubuntu n’ubudahemuka » (Iyim 34, 6), ntiyahwemye kumenyekanisha

kameremana yayo ku buryo butandukanye no mu bihe byinshi. Ariko « igihe

cyagenwe kigeze », igihe byose bitunganyijwe hakurikijwe umugambi wayo wo

gukiza abantu, yohereje Umwana wayo abyarwa na Bikira Mariya kugira ngo

atumenyeshe byuzuye urukundo rw’Imana. Uwamubonye aba yabonye Imana

Data (reba Yh 14, 9). Ku bw’ijambo rye, ibikorwa bye na kamere-muntu ye

yose,1 Yezu w’i Nazareti agaragaza impuhwe z’Imana.

  1. Dukeneye iteka kurangamira iyobera ry’impuhwe. Ni isoko y’ibyishimo,

y’umutuzo n’amahoro. Ni ryo shingiro ry’ugucungurwa kwacu. Impuhwe ni

ijambo rimenyekanisha iyobera ry’Ubutatu Butagatifu. Impuhwe ni igikorwa

cy’indunduro kandi guhebuje Imana inyuramo idusanga. Impuhwe ni

ukwemera shingiro kuri mu mutima wa buri muntu, igihe yitaye nta buryarya

ku muvandimwe we bahuriye mu rugendo rw’ubuzima. Impuhwe ni inzira ihuza

Imana n’umuntu, kugira ngo ikingurire umutima we amizero y’uko akunzwe

ubuziraherezo, kabone n’ubwo hakiriho inzitizi ziterwa n’ibyaha byacu.

  1. Habaho ubwo duhamagarirwa ku buryo bwihutirwa kurangamira impuhwe,

kugira ngo natwe duhinduke ikimenyetso nyakuri cy’imikorere y’Imana Data. Ni

yo mpamvu nashatse ko habaho iyi Yubile idasanzwe y’Impuhwe, mbese

nk’igihe gikwiye cya Kiliziya, kugira ngo ubuhamya butangwa n’abemera bugire

imbaraga kandi bube ingirakamaro.

Umwaka Mutagatifu uzatangizwa ku itariki ya 8 Ukuboza 2015, ku munsi

mukuru w’Ubutasamanywe icyaha bwa Bikira Mariya. Uwo munsi mukuru wa

liturujiya werekana ukuntu Imana ikora kuva mu ntangiriro y’amateka yacu.

1 Cf. Conc. oecum. Vat. II, Const. dogm. Dei Verbum, n. 4.

3

Adamu na Eva bamaze gucumura, Imana ntiyashatse ko abantu baba mu

bwigunge kandi bigabijwe n’ikibi. Ni yo mpamvu Mariya yatekerejwe mbere

y’igihe mu rukundo kandi agirwa intungane n’utasamanywe icyaha (reba Ef 1,

4), kugira ngo abe Nyina w’Umucunguzi wa muntu. Mu guhashya imbaraga

z’ububi bw’icyaha, Imana ikoresha ubusendere bw’imbabazi zayo. Impuhwe

zizahora zisumba kure icyaha, kandi nta gishobora kubera inzitizi urukundo

rw’Imana Nyirimbabazi. Kuri uwo munsi mukuru w’Ubutasamanywe icyaha

bwa Bikira Mariya, nzashimishwa no gukingura Umuryango Mutagatifu. Bityo

uzabe Umuryango w’Impuhwe, aho buri muntu wese uzashobora kuhinjira

azajya yakira urukundo rw’Imana ruhumuriza, rubabarira kandi rutanga

amizero.

Ku cyumweru gikurikiraho, ari cyo cyumweru cya gatatu cy’Adiventi,

Umuryango Mutagatifu uzakingurwa muri Kiliziya nkuru ya Roma na Bazilika ya

Mutagatifu Yohani y’i Laterano. Hanyuma hazakingurwa Imiryango Mitagatifu

mu zindi Bazilika za Papa. Kuri icyo cyumweru kandi, ndashaka ko muri buri

Kiliziya ya Diyosezi, muri Kiliziya nkuru ya Diyosezi ari yo Mubyeyi w’abakristu

bose, muri Kiliziya yo muri urwo rwego cyangwa muri Kiliziya ifite umwihariko

wayo, na ho hazakingurwa Umuryango w’Impuhwe mu gihe cyose cy’Umwaka

Mutagatifu. Igihe Umushumba wa Diyosezi asanze ari ngombwa, Umuryango

w’Impuhwe uzakingurwa no mu Ngoro ntagatifu z’ahabera ingendo

nyobokamana nyinshi, ahantu hari abantu barangwa n’umutima wacengewe

n’ingabire kugira ngo babone inzira yo kwisubiraho. Bityo rero, buri Kiliziya ya

Diyosezi ihamagariwe mu buryo butaziguye guhimbaza uwo Mwaka

Mutagatifu, nk’igihe kidasanzwe cy’ingabire n’ivugururwa nyobokamana. Iyi

Yubile izahimbarizwa i Roma, kimwe no muri Kiliziya za Diyosezi,

nk’ikimenyetso kigaragara cy’ubumwe bwa Kiliziya.

  1. Nahisemo itariki ya 8 Ukuboza, kubera agaciro uwo munsi mukuru ufite mu

mateka ya vuba ya Kiliziya . Bityo rero, nzakingura Imiryango Mitagatifu kubera

isabukuru ya mirongo itanu y’umwanzuro w’Inama Nkuru ya Vatikani ya II.

Kiliziya iriyumvamo icyifuzo cyo gukomera kuri icyo gikorwa. Kuri Kiliziya ni

nk’intangiriro y’igihe gishya cy’amateka yayo. Abari bagize Inama Nkuru ya

Kiliziya bayobowe na Roho Mutagatifu, biyumvisemo igitekerezo gikomeye

cy’uko ari ngombwa kubwira abantu bo mu gihe cyabo iby’Imana ku buryo

bwumvikana. Inkuta zari zimaze igihe kirekire zifungiranye Kiliziya zimeze

nk’umutamenwa zimaze gusenyuka, igihe cyo kwamamaza Ivanjili ku buryo

buvuguruye cyari kigeze. Ni igihe gishya cy’Iyogezabutumwa rihoraho. Ni igihe

cy’inshingano nshya ku bakristu bose, yo guhamya mu byishimo n’amizero

4

ukwemera kwabo. Kiliziya yumvise uruhare rwayo mu isi nk’ikimenyetso kizima

cy’urukundo rw’Imana Data.

Amagambo akungahaye ku bitekerezo byiza Mutagatifu Yohani wa XXIII yavuze

igihe yatangizaga Inama nkuru ya Kiliziya, kugira ngo yerekane urugendo dufite,

mpora nyibuka : « Muri iki gihe, Umugeni wa Kristu, ari we Kiliziya, ahitamo

kwirukira umuti w’impuhwe aho gukangisha intwaro z’ibihano … Kiliziya

Gatolika, mu gushyira ejuru urumuri rw’ukuri nyobokamana, ishaka

kwiyerekana nk’umubyeyi ukunda cyane abantu bose, ugwa neza, wihangana,

usendereye imbabazi n’ubuntu, igirira abana bayo batandukanye. »2 Ni muri

icyo cyerekezo, igihe cyo gusoza Inama nkuru ya Kiliziya, umuhire Pawulo wa VI

yavuze ati « Turashaka ahubwo kugaragaza ko ihame ry’Inama nkuru yacu

ryabaye mbere na mbere urukundo … Inkuru ya kera y’Umunyasamariya mwiza

yabaye urugero n’ihame nyobokamana ry’Inama nkuru … Ikibatsi cy’urukundo

n’ibyishimo cyasabye Inama nkuru gisendera ku bantu bo muri iki gihe.

Amakosa yajyaga akorwa yashyizwe ahagaragara. Ni byo koko, kuko ari cyo

cyifuzo cy’urukundo kimwe n’icy’ukuri, ariko ku bantu ni umuhamagaro,

icyubahiro n’urukundo. Aho gushakisha ibimenyetso bica intege, hashakwe

imyanzuro ishishikaza ; aho gutangaza inkuru zibabaje, hatanzwe ubutumwa

bw’amizero bwavuye mu Nama nkuru bugera ku bantu b’ibihe turimo :

indangagaciro zabo ntizubashywe gusa, ahubwo zaranashimwe ; ibikorwa

byabo byo kwiteza imbere birashyigikirwa, ibyifuzo byabo biranozwa kandi

birashimwa … kandi ubwo bukungu bw’inyigisho bwose bukaba bugamije ikintu

kimwe : gukorera umuntu. Birumvikana ko ari umuntu wese uko yakabaye, mu

mibereho arimo, mu ngorane ze no mu byo akeneye. »3

Tuyobowe n’umutimanama wuzuye ibyishimo kandi ushimira kubera ibyo

Kiliziya yahawe byose, kandi tuzirikana ubutumwa bwayo ari na bwo bwacu,

tuzinjira mu Muryango Mutagatifu twizeye ko duherekejwe n’imbaraga za

Nyagasani wazutse, ukomeza gushyigikira urugendo nyobokamana rwacu. Roho

Mutagatifu uyobora intambwe z’abemera kugira ngo bagire uruhare ku gikorwa

cy’icungurwa ry’abantu ryazanywe na Kristu, nayobore kandi akomeze

Umuryango w’Imana, kugira ngo awufashe kurangamira Ushusho y’impuhwe

z’Imana.4

  1. Uyu Mwaka wa Yubile uzasozwa ku itariki ya 20 Ugushyingo 2016, ku munsi

mukuru wa Nyagasani Yezu Kristu, Umwami w’ibiremwa byose. Mu gukinga

2 Jean XXIII, Discours d’ouverture du Concile oecuménique Vatican II Gaudet Mater Ecclesia, 11 octobre 1962,

  1. 2-3.

3 Paul VI, Discours de clôture du Concile oecuménique Vatican II, 7 décembre 1965.

4 Cf. Conc. oecum. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 16 ; Const. past. Gaudium et spes, n. 15.

5

Umuryango Mutagatifu kuri uwo munsi, tuzaba turangwa n’umutima wuje

ibyishimo kandi wakereye gushimira Ubutatu Butagatifu, buzaba bwaduhaye

kurangiza icyo gihe kidasanzwe cy’ingabire. Tuzegurira Ubugenga bwa Kristu

ubuzima bwa Kiliziya, abantu bose n’ibiremwa byose, kugira ngo asakaze

impuhwe ze nk’ikime cya mu gitondo, kugira ngo turangwe n’amateka

avuguruye agamije kubaka ejo hacu hazaza, tubikesha inshingano ya buri wese

muri twe. Mbega ukuntu nifuza ko, mu myaka iri imbere, abantu barangwa

n’impuhwe kugira ngo basange buri wese bamugezaho ubuntu n’impuhwe

by’Imana ! Ndifuza ko mwebwe mwese, abemera cyangwa abatarakira

ukwemera, mushobora guhinduka impumuro y’impuhwe nk’ikimenyetso

cy’Ingoma y’Imana yageze hagati yacu.

  1. « Impuhwe ni imiterere ubwayo y’Imana, Yo yonyine igaragariza

ubushoborabyose bwayo mu kugira impuhwe. »5 Ayo magambo ya Mutagatifu

Tomasi w’Akwini agaragaza ko impuhwe atari ikimenyetso cy’intege nke,

ahubwo ari ikimenyetso cy’ubushoborabyose bw’Imana. Ni yo mpamvu muri

rimwe mu masengesho ya kera y’ikoraniro dusenga tuti « Nyagasani Mana

yacu, wowe werekana ububasha bwawe utwiyumanganya kandi utubabarira

… »6. Imana izaba iteka mu mateka y’abantu nk’Uwo babona, uri hafi yabo,

ugena byose mbere y’igihe, Intungane n’Umunyampuhwe.

Imana “yiyumanganya kandi ikagira impuhwe”, iyo ni imvugo igaruka kenshi mu

Isezerano rya kera igamije kugaragaza kamere yayo. Impuhwe zayo zigaragariza

neza mu bikorwa byinshi by’amateka y’umukiro, aho ubugwaneza bwayo

busumba igihano cyangwa ukurimbura. Hari Zaburi zigaragaza ku buryo

bwihariye iyo mikorere itangaje y’Imana : « We ubabarira ibicumuro byawe

byose, akakuvura indwara zose ; we warura ubugingo bwawe mu mva,

akagutamiriza ubutoneshwe n’impuhwe. » (Zab 103 [102], 3-4). Mu buryo

kandi busobanutse, hari indi Zaburi itanga ibimenyetso nyakuri by’impuhwe : «

Arenganura abapfa akarengane, abashonji akabaha umugati. Uhoraho abohora

imfungwa, Uhoraho ahumura amaso y’impumyi, Uhoraho agorora ingingo

z’abahinamiranye, Uhoraho akunda ab’intungane. Uhoraho arengera

abavamahanga, agashyigikira impfubyi n’umupfakazi, ariko akayobagiza inzira

z’ababi » (146 [145], 7-9). Dore kandi andi magambo y’umuririmbyi wa Zaburi :

« [Uhoraho] ni we ukiza abafite intimba ku mutima, maze akomora ibikomere

byabo … Uhoraho ashyigikira ab’intamenyekana, naho abagome akabacisha

bugufi » (147 [146], 3.6). Mu magambo make, impuhwe z’Imana si igitekerezo

kidasobanutse, ahubwo ni ukuri nyako Imana igaragarizamo urukundo rwayo,

5 Saint Thomas d’Aquin, Summa Theologiae, II-II, q. 30, a. 4.

6 Prière d’ouverture du XXVIème dimanche du Temps ordinaire. Cette prière apparaît dès le VIIIème siècle dans

les textes eucologiques du Sacramentaire Gélasien 1198.

6

urukundo nk’urw’ababyeyi bagirira igishyika gikomeye abana babo. Birakwiye

kuvuga ko ari urukundo « magara ». Urukundo ruza mu mutima nk’icyiyumviro

gikomeye, igitekerezo kamere, kirangwa n’urukundo, urugwiro, imbabazi

n’impuhwe.

  1. « Urukundo rwe ruhoraho iteka » : ni inyikirizo igaruka kuri buri murongo wa

Zaburi 136 (135), mu nkuru ivuga amateka y’ibyahishuwe n’Imana. Mu bijyanye

n’impuhwe, ibikorwa byose byo mu Isezerano rya kera bikungahaye ku gaciro

gakomeye k’umukiro. Impuhwe zikomoka ku mateka y’Imana na Israheli, ari yo

mateka y’umukiro. Gusubiramo ubutaretsa ngo « Urukundo rwe ruhoraho iteka

» nk’uko Zaburi ibikora, ni nko gusenya urubuga rw’ahantu n’urw’igihe, kugira

ngo byose byandikwe mu iyobera rihoraho ry’urukundo. Ni nko kuvuga ko atari

mu mateka gusa, ahubwo ari ubuziraherezo, umuntu azahora arengerwa

n’impuhwe z’Imana Data. Nta bwo rero ari ibyagwiririye umuryango wa Israheli

kuba barashatse gushyira muri Bibiliya iyo Zaburi, ‘’Igisingizo gikuru’’ nk’uko

bayita, mu minsi mikuru ikomeye ya liturijiya.

Mbere y’Ibabara rye, Yezu yasenze yifashishije iyo Zaburi y’impuhwe. Ni byo

umwanditsi w’Ivanjili Matayo ahamya igihe avuga ngo « bamaze kuririmba

zaburi » (26, 30), Yezu n’abigishwa be basohoka bagana ku Musozi w’Imizeti.

Igihe aremye Ukaristiya, urwibutso ruhoraho rwa Pasika ye, yashyizeho

urwibutso rw’icyo gikorwa gihebuje cy’Ibyahishuwe n’Imana mu rumuri

rw’impuhwe. Muri icyo cyerekezo cy’impuhwe, Yezu yazirikanaga ububabare

bwe n’urupfu rwe, yemera iyobera rikomeye ry’urukundo ryuzurijwe ku

musaraba. Kumenya ko Yezu ubwe yasenze yifashishije iyo Zaburi biyiha na

none kuba ingirakamaro kuri twebwe abakristu, kandi duhamagarirwa kuyigira

inyikirizo y’isengesho ry’igisingizo ryacu rya buri munsi : « Urukundo rwe

ruhoraho iteka ».

  1. Mu kurangamira Yezu n’uruhanga rwe rurangwa n’impuhwe, dushobora

kwakira urukundo rw’Ubutatu Butagatifu. Ubutumwa Yezu yahawe na Se ni

ubwo guhishura iyobera ry’urukundo rw’Imana mu buryo bwuzuye. Yohani,

umwanditsi w’Ivanjili, ahamya ku nshuro ya mbere kandi rukumbi mu

Byanditswe bitagatifu byose ati « Imana ni urukundo » (1 Yh 4, 8.16). Urwo

rukundo kuva ubwo rwarigaragaje kandi mu buryo bufatika, mu buzima bwose

bwa Yezu. Kamere ye nta yindi itari urukundo kandi rwitanga ku buntu.

Umushyikirano agirana n’abantu bamwegera, urangwa n’ikintu kimwe rukumbi

kandi cy’umwihariko. Ibimenyetso akora, cyane cyane agirira abanyabyaha,

abakene, abatagira kivurira, abarwayi n’abababaye birangwa n’impuhwe. Muri

We byose biragaraza impuhwe. Nta na kimwe muri We kitarangwa n’impuhwe.

7

Yezu abonye imbaga y’abantu yari imukurikiye, barushye kandi bameze

nk’intama zatannye nk’izitagira umushumba, abagirira impuhwe (reba Mt 9,

36). Ku bw’urwo rukundo rurangwa n’impuhwe, yakijije abarwayi bamuzaniye

(reba Mt 14, 14), kandi agaburira imbaga y’abantu imigati mike n’amafi bararya

barahaga (reba Mt 15, 37). Icyayoboraga Yezu mu bihe byose nta kindi kitari

impuhwe, zatumaga abona ibyifuzo bikomeye byari mu mitima y’abamwuvaga,

maze akabiha igisubizo. Igihe ahuye n’umupfakazi w’i Nayini wari ugiye

guhamba umuhungu we w’ikinege, yagize impuhwe nyinshi kubera uwo

mubyeyi wariraga kandi ababaye bikabije, azura uwo muhungu amusubiza

nyina (reba Lk 7, 15). Yezu amaze gukiza umuntu wahanzweho w’i Gerasa,

yamuhaye ubu butumwa ati « Taha usange bene wanyu ; ubatekerereze ibyo

Nyagasani yakugiriye byose, n’ukuntu yakugiriye impuhwe » (Mk 5, 19). Itorwa

rya Matayo na ryo ryari mu cyerekezo cy’impuhwe. Yezu yanyuze imbere y’ibiro

by’imisoro, abona Matayo. Iyo ndoro yari ikungahaye ku mpuhwe zatumye

ababarira ibicumuro by’uwo muntu, ntiyita ku myumvire y’abandi bigishwa bari

batabyishimiye, maze aramutora we wari umunyabyaha n’umusoresha, kugira

ngo abe umwe muri ba Cumi na babiri. Mutagatifu Bede, ubwo yasobanuraga

iyo nkuru yo mu Ivanjili, yanditse ko Yezu yitegereje Matayo abigiranye

urukundo rwuje impuhwe, maze aramutora : miserando atque eligendo.7 Iryo

jambo ryakomeje kunkomanga ku mutima ku buryo narigize intego yanjye.

  1. Mu migani y’impuhwe Yezu ahishura kamere y’Imana, mbese

nk’iy’Umubyeyi udashobora na rimwe kwemera gutsindwa kugeza ubwo akijije

icyaha kandi agatsinda icyatuma abyangira, ku bw’imbabazi n’impuhwe. Iyo

migani turayizi, by’umwihariko iyi uko ari itatu : umugani w’intama yazimiye,

uw’igiceri cyatakaye, n’uw’umubyeyi n’abahungu be babiri (reba Lk 15, 1-32).

Muri iyo migani, Imana igaragara nk’iyasabwe n’ibyishimo cyane cyane igihe

itanga imbabazi. Dusangamo iremezo ry’Ivanjili n’ukwemera kwacu, kuko

impuhwe zibonekamo nk’imbaraga ziganza icyo ari cyo cyose, zisendereza

urukundo mu mutima kandi zitanga ihumure mu kubabarira.

Mu wundi mugani, duhabwa inyigisho zerekeye imibereho yacu mu bukristu.

Mu gutangazwa n’ikibazo cya Petero wamubazaga inshuro umuntu agomba

kubabarira uwamucumuyeho, Yezu yaramusubije ati « Sinkubwiye kugeza kuri

karindwi, ahubwo kuri mirongo irindwi karindwi » (Mt 18, 22). Hanyuma

abacira undi mugani w’“umugaragu utagira impuhwe”. Shebuja

yaramuhamagaje kugira ngo amwishyure umwenda amufitiye w’amafaranga

menshi, uwo mugaragu ni ko gupfukama aramwinginga maze shebuja

7 Cf. Hom. 21: CCL 122, 149-151.

8

amurekera umwenda we. Akiva aho ngaho ahura n’undi mugaragu mugenzi we

wari umurimo umwenda w’udufaranga duke. Nuko mugenzi we amupfukama

imbere, aramwinginga ngo amworohere, ariko undi aranga ahubwo amuroha

mu nzu y’imbohe. Shebuja abyumvise biramurakaza cyane, atumiza uwo

mugaragu aramubwira ati « Wowe se ntiwagombaga kugirira mugenzi wawe

impuhwe nk’uko nazikugiriye !» (Mt 18, 33). Nuko arangiza agira ati « Nguko

uko Data wo mu ijuru azabagirira, nimutababarira bagenzi banyu mubikuye ku

mutima » (Mt 18, 35).

Umugani ni inyigisho ikomeye kuri buri wese muri twe. Yezu ahamya ko

impuhwe atari imikorere y’Imana gusa, ahubwo ko zihinduka uburyo bwo

kumenya abana bayo nyakuri. Mu magambo make, duhamagaririwe kubaho

turangwa n’impuhwe, kubera ko natwe twazigiriwe. Kubabarira ibicumuro

bihinduka imvugo nyayo iranga urukundo rwuje impuhwe, na ho kuri twebwe

abakristu ni itegeko tutagomba guteshukaho. Akenshi kubabarira abandi

biradukomerera ! Nyamara imbabazi ni uburyo twahawe kugira ngo budufashe

kugera ku mahoro y’umutima. Kurwanya inzika, uburakari, urugomo

n’ukwihorera, ni uburyo bwa ngombwa budufasha kubaho mu munezero. Bityo

rero, twakire iki cyifuzo cya Pawulo intumwa ugira ati « Izuba ntirikarenge

mugifite umujinya » (Ef 4, 26). Twumve cyane cyane iri jambo rya Yezu

washyizeho impuhwe nk’indangagaciro y’ubuzima, zikaba kandi nk’amizero

y’ukwemera kwacu : « Hahirwa abagira impuhwe, kuko bazazigirirwa » (Mt 5,

7). Ni ingingo nterahirwe igomba gukangura umuhamagaro wacu,

by’umwihariko muri uyu Mwaka Mutagatifu.

Mbese nk’uko bigaragara, impuhwe muri Bibiliya ni ijambo ry’ingenzi ryerekana

imikorere y’Imana igirira twebwe. Urukundo rwayo ntirwashimangiwe gusa,

ahubwo rwagaragariye amaso kandi rugira ibikorwa bifatika. Ahandi kandi,

urukundo ntirushobora na rimwe kuba ijambo ritumvikana. Ku bwa kamere

yaryo ni ubuzima nyakuri : ni ibitekerezo, imyitwarire, imyifatire yigaragariza

mu mikorere ya buri munsi. Impuhwe z’Imana ni inshingano zayo kuri twe.

Imana yumva ko ari umurimo ishinzwe, ari byo kuvuga ko idushakira icyiza no

kutubona tunezerewe, dusendereye ibyishimo n’amahoro. Urukundo rwuje

impuhwe rw’abakristu na rwo rugomba kugendera muri uwo murongo. Mbese

nk’uko Data akunda, ni ko n’abana be tugomba gukunda. Nk’uko Data ari

Umunyampuhwe, natwe duhamagarirwa kugirira impuhwe bagenzi bacu.

  1. Impuhwe ni inkingi ishyigikira ubuzima bwa Kiliziya. Mu murimo

mbonezabutumwa wa Kiliziya, byose bigomba kujyana n’urukundo ari na rwo

igomba kugaragariza abemera. Mu butumwa bwayo bwo kwamamaza Inkuru

9

Nziza n’ubuhamya iha abantu, byose bigomba kurangwa n’impuhwe.

Ubwizerwe bwa Kiliziya bugomba kunyura mu rukundo rurangwa n’impuhwe

n’imbabazi. Kiliziya « ihorana icyifuzo kidakama cyo kugira impuhwe ».8

Birashoboka ko twaba twaribagiwe kwerekana no kuyoboka inzira y’impuhwe.

Ku ruhande rumwe, igishuko cyo kubahiriza iteka ndetse gusa ubutabera,

cyatumye twibagirwa ko nubwo ibyo ari nk’intambwe ya mbere ya ngombwa

kandi y’ingenzi iba itewe, ariko ko Kiliziya igomba kurenga ibyo ngibyo kugira

ngo igere ku ntego yisumbuyeho kandi y’ingirakamaro. Ku rundi ruhande,

birababaje kubona ukuntu igikorwa cyo gutanga imbabazi kiba iteka ingume mu

muco wacu. Rimwe na rimwe usanga n’iryo jambo risa n’aho ritakibaho. Niba

rero nta mbabazi zikirangwa mu bantu, ubuzima bumeze nk’ubutaka

bwagundutse kandi ntibutange imbuto, mbese ari nko kuba mu butayu. Bityo

rero, igihe kirageze kugira ngo Kiliziya yamamaze mu byishimo umugenzo

mwiza wo gutanga imbabazi. Ni igihe cyo kugaruka ku cy’ingenzi, kugira ngo

twigerekeho intege nke n’ingorane byugarije abavandimwe bacu. Imbabazi ni

imbaraga zivuka mu buzima buvuguruye, kandi zitanga ubutwari bwo kurebana

icyizere ejo hazaza.

  1. Ntidushobora kandi kwibagirwa inyigisho ikomeye, Mutagatifu Yohani-

Pawulo wa II yaduhaye mu Rwandiko rwe rwa kabiri yise ‘’Dives in

misericordia‘’, (Akungahaye ku mpuhwe) rwatangajwe muri icyo gihe mu buryo

bitari byitezwe kandi rutangaza abantu cyane kubera ubutumwa bwari

bururimo. Ndashaka rero kugaruka by’umwihariko ku ngingo ebyiri. Mbere na

mbere Nyirubutungane Papa agaragaza ukuntu insanganyamatsiko yerekeye

impuhwe yibagiranye mu muco w’iki gihe cyacu : « Imyumvire y’abantu bo muri

iki gihe usanga isa n’irwanya Imana Nyirimpuhwe, kandi ikaba igambiriye

kuvana mu mibereho ya muntu no mu mutima we igitekerezo cy’impuhwe.

Kubera iterambere mu bumenyi n’ikoranabuhanga ritari ryakamenyekana,

ijambo n’igitekerezo biganisha ku mpuhwe bisa n’ibigwa nabi umuntu, wabaye

umugenga w’isi yigaruriye kandi ategeka (reba Intg 1, 28). Ubwo bugenga

bw’isi, rimwe na rimwe bwumvikanye ku buryo bumwe kandi budafite

ishingiro, usanga budaha umwanya ijambo impuhwe … Ni yo mpamvu muri ibi

bihe bishya Kiliziya n’isi birimo, usanga abantu benshi ndetse n’ahantu henshi,

bayobowe n’ukwemera gushyitse biyambaza ku bushake bwabo impuhwe

z’Imana ».9

Ni yo mpamvu Mutagatifu Yohani-Pawulo wa II yagaragaje igikorwa cyihutirwa

cyo kwamamaza Ivanjili no kuba intangamugabo y’impuhwe z’Imana muri iyi si

8 Exhort. apost. Evangelii gaudium, n. 24.

9 n. 2.

10

ya none : « Ibyo birihutirwa ku bw’urukundo rugirirwa muntu, rugirirwa icyitwa

ikiremwamuntu cyose, kandi bishingiye no kuba hariho abantu benshi muri iki

gihe bugarijwe n’amakuba menshi. Iyobera rya Kristu … ryatumye nibutsa mu

Rwandiko rwanjye nise « Redemptor Hominis » (Umucunguzi w’abantu)

agaciro karyo katagereranywa, ritumye na none ngaragaza impuhwe

nk’urukundo rwuje impuhwe rw’Imana rwahishuwe muri iryo yobera.

Byongeye kandi, rimpaye umwanya wo kuryifashisha mu gutangaza izi mpuhwe

no kuryiyambaza, muri iki gihe gikomeye kandi cy’ingirakamaro mu mateka ya

Kiliziya n’ay’isi ».10 Inyigisho y’urwo Rwandiko izahora ari nshya kandi ikwiye no

gusubirwamo muri uyu Mwaka Mutagatifu. Aya magambo y’urwo Rwandiko

tuyakire mu buryo buvuguruye : « Kiliziya ibaho mu buryo buhuje n’ukuri igihe

yigisha kandi igatangaza impuhwe, umurimo utangaje w’Umuremyi

n’Umucunguzi, n’igihe iyobora abantu ku masoko y’Impuhwe z’Umukiza, ari zo

yaragijwe kandi ibereye umugabuzi ».11

  1. Kiliziya ifite ubutumwa bwo kwamamaza impuhwe z’Imana ari zo mutima

w’Ivanjili, ubutumwa igomba kugeza ku mutima no mu bwenge by’abantu

bose. Kiliziya, Umugeni wa Kristu, ikurikiza imyifatire y’Umwana w’Imana

usanga abantu bose, nta n’umwe uhejwe. Muri iki gihe Kiliziya yitangiye

Iyogezabutumwa rivuguruye, insanganyamatsiko y’impuhwe igomba

guteguranwa umwete mushya kandi igashyirwa mu iyogezabutumwa

rivuguruye. Ni ubutumwa bukomeye bwa Kiliziya n’ubwizerwe bw’inyigisho

yayo, mu kubaho ubwayo irangwa n’impuhwe kandi ikanazibera

intangamugabo. Imvugo yayo n’ibikorwa byayo bigomba kugaragaza impuhwe

kugira ngo zicengere mu mitima y’abantu, kandi zibakangurire kubona inzira yo

kugarukira Imana Data.

Ihame rya mbere Kiliziya yigisha ni urukundo rwa Kristu. Kiliziya yigira umuja

n’umuvugizi w’urwo rukundo, rugera ku kubabarira no kwitanga ubwarwo. Ni

yo mpamvu aho Kiliziya iri hose, impuhwe z’Imana Data zigomba kuhagaragara.

Muri za paruwasi zacu, amakoraniro, amashyirahamwe n’imiryango, mbese mu

magambo make aho abakristu bari hose, hagomba kubera buri wese ahantu

aronkera impuhwe.

  1. Turashaka kubaho muri uyu Mawaka wa Yubile tumurikiwe n’Ijambo rya

Nyagasani : Kuba abanyampuhwe nka Data. Umwanditsi w’Ivanjili asubira mu

nyigisho ya Kristu ugira ati « Nimube abanyampuhwe, nk’uko So ari

Umunyampuhwe » (Lk 6, 36). Nayo ni gahunda y’ubuzima ya ngombwa, nko

10 Lett. Enc. Dives in misericordia, n. 15.

11 Ibid., n. 13.

11

kubaho mu byishimo bisendereye n’amahoro asesuye. Itegeko rya Yezu rigezwa

ku bamuteze amatwi (reba Lk 6, 27). Kugira ngo dushobore kugira impuhwe,

tugomba mbere na mbere gutega amatwi Ijambo ry’Imana. Ibyo bivuga ko

tugomba kumenya akamaro ko guceceka kugira ngo tuzirikane Ijambo ry’Imana

twagejejweho. Ni muri ubwo buryo dushobora kurangamira impuhwe z’Imana,

no kuba ari zo zituranga mu buzima yacu.

  1. Urugendo nyobokama ni ikimenyetse cyihariye cy’Umwaka Mutagatifu : ni

ishusho y’urugendo buri muntu akora mu buzima bwe bwose. Ubuzima ni

urugendo nyobokamana, naho umuntu akaba umugenzi ; umugenzi ukomeza

urugendo rwe kugeza ubwo ageze ku ntego yifuzaga. Kugira ngo twinjire mu

Irembo Ritagatifu i Roma, ndetse n’ahandi hose, muri wese azagomba gukora

urugendo nyobokamana akurikije imbaraga ze. Bizaba ari ikimenyetso cy’uko

impuhwe ari intego igomba kugerwaho, isaba umurava n’ubwitange. Urugendo

nyobokamana nirudufashe kwisubiraho : mu kwinjira mu Irembo Ritagatifu

twemere gucengerwa n’impuhwe z’Imana, kandi twiyemeze kugirira impuhwe

abandi nk’uko natwe Data yazitugiriye.

Nyagasani Yezu atwereka intera z’urugendo nyobokamana kugira ngo

dushobore kugera kuri iyo ntego : « Ntimugashinje abandi, namwe

mutazashinjwa ; ntimugacire abandi imanza, namwe mutazazicirwa ;

nimubabarire abandi, namwe muzababarirwe. Mujye mutanga, namwe

muzahabwa : icyibo gishimishije, gitsindagiye, gicugushije, gisheshekaje, ni cyo

bazabuzuriza, kuko igipimisho muzageresha, ari cyo muzasubirizwamo » (Lk 6,

37-38). Twabwiwe mbere na mbere ngo ntitugashinje abandi kandi tutugacire

abandi imanza. Niba tudashaka kuzajya mu rubanza rw’Imana, nta muntu

ugomba gucira urubanza mugenzi we. Koko rero mu guca urubanza, abantu

bagarukira ku bigaragara, naho Data akareba imitima. Ni ikihe kibi amagambo

atakora, mu gihe ayobowe n’ibitekerezo biturutse ku ishyari cyangwa irari !

Kuvuga nabi umuvandimwe adahari, ni ukumutega iminsi mibi, ni ugupfobya

icyubahiro cye no kumusebya. Kudashinja abandi no kutabacira imanza, bivuga

mu by’ukuri kumenya kwakira ikiri cyiza muri buri muntu, no kumurinda

kubabazwa n’uburyo duca imanza tureba uruhande rumwe gusa, cyangwa

twibwira ko tuzi byose. Ariko nanone ibyo ntibihagije kugira ngo dusobanure

impuhwe icyo ari cyo. Yezu anadusaba kubabarira no gutanga, kuba ibikoresho

by’imbabazi kuko twabihawe n’Imana, kuba abagwaneza tugirira abantu bose,

tuzirikana ko Imana idusakazaho ubuntu bwayo ibigiranye ubugwaneza.

Tube abanyampuhwe nka Data, ni yo rero “intego” y’Umwaka Mutagatifu. Mu

mpuhwe ni ho tubonera icyemezo cy’uko Imana ikunda. Imana yitanga byuzuye

12

kandi iteka, ikitanga ku buntu, idategereje inyiturano. Iradutabara iyo

tuyitakambiye. Birakwiye ko isengesho rya buri munsi rya Kiliziya ribimburirwa

n’aya magambo ngo : « Mana yanjye, ngwino unyikirize, Uhoraho, banguka

undengere » (Zab 70 [69], 2). Inkunga dusaba ni intambwe ya mbere

y’impuhwe Imana itugirira ; Yo iza kudukiza imibereho turimo irangwa n’intege

nke. Inkunga yayo ni ukutwigaragariza no kuba hafi yacu. Nuko rero, tumaze

gucengerwa buri munsi n’urukundo rwayo, dushobora natwe guhinduka

abanyampuhwe tugirira bagenzi bacu.

  1. Muri uyu Mwaka Mutagatifu, dushobora gukora igikorwa cyo gukingurira

umutima abantu batuye mu duce dutandukanye kure y’imigi, usanga akenshi

twarashyizweho mu buryo buteye agahinda n’abantu bo muri ibi bihe turimo.

Muri iyi si ya none, hari abantu bangana iki babaho mu mutekano muke no mu

bubabare ? Ni ibihe bikomere byaba byarasigaye bitagaragaye mu mubiri

w’abantu batakibasha kumvikanisha ijwi ryabo, kubera ko induru yabo yaheze

mu cyeragati, maze bagaceceka kubera ko ibihugu bikize bitabitayeho ? Muri iki

gihe cya Yubile, Kiliziya ihamagariwe kurushaho kuvura ibyo bikomere,

koroshya ububabare ku bw’amavuta ahumuriza, kubipfuka n’impuhwe no

kubikiza ku bw’ubufatanye n’ukubitaho. Ntitwemere gutwarwa n’umuco mubi

w’urukozasoni wo kuba ba ‘’Ntibindeba’’, akamenyero gasinziriza umutima

kandi kakabuza kumenya ibishya, ndetse n’ibitekerezo bisenya. Dufungure

amaso kugira ngo tubone imibabaro iri muri iyi si, ibikomere bya benshi mu

bavandimwe bacu bavukijwe agaciro ka muntu, maze twumve ko

duhamagarirwa kumva ugutakamba kwabo badusaba kubafasha. Nitubahereze

ibiganza byacu maze tubiyegereze kugira ngo bumve ubushyuhe, ubucuti

n’ubuvandimwe bakesha kuba tubari hafi. Induru yabo nituyigire iyacu, maze

twese hamwe tubashe gusenya urukuta ruterwa n’umuco mubi wo kuba ba

‘’Ntibindeba’’, usanga akenshi warahawe intebe kugira ngo uhishire uburyarya

n’ubwikanyize bwacu.

Mfite icyifuzo gikomeye cy’uko muri iyi Yubile, abakristu batekereza ku bikorwa

by’impuhwe byita ku mubiri n’ibikorwa by’impuhwe mbonezamutima. Ibyo

bizaba ari uburyo bwo gukangura umutimanama wacu ukunze gusinzira imbere

y’ibyago biterwa n’ubukene, no gucengera iteka kurushaho mu mutima

w’Ivanjili, aho abakene ari bo bagomba kugezwaho impuhwe z’Imana ku buryo

bwihariye. Inyigisho ya Yezu itugezaho urutonde rw’ibyo bikorwa by’impuhwe,

kugira ngo tubashe kumenya niba tubikora cyangwa tutabikora kimwe

n’abigishwa be. Reka turebe ibikorwa by’impuhwe byita ku mubiri :

gufungurira abashonji, guha icyo kunywa abafite inyota, kwambika abambaye

ubusa, gucumbikira abagenzi, gusura abarwayi, gusura imfungwa, guhamba

13

abapfuye. Ntitwibagirwe kandi n’ibikorwa by’impuhwe mbonezamutima :

kugira inama abashidikanya, kwigisha abatajijukiwe, kuburira abanyabyaha,

guhoza abababaye, kubabarira abaducumuyeho, kwihanganira abantu

batubangamiye, gusenga turagiza Imana abazima n’abapfuye.

Ntidushobora guhunga amagambo ya Nyagasani, ni yo azashingirwaho mu

kuducira urubanza : Ese twaba twarafunguriye umushonji kandi duha icyo

kunywa ufite inyota ? Twaba se twarakiriye umugenzi kandi twambika

uwambaye ubusa ? Ese hari ubwo twabonye igihe cyo gusura umurwayi, tujya

no kureba imfungwa ? (reba Mt 25, 31-45). Ikindi kandi, tuzabazwa niba

twarafashije abandi kuva mu gushidikanya kubyara ubwoba ndetse akenshi

bitera n’ubwigunge ; niba twarashoboye kurwanya ubujiji bwugarije abantu

benshi, cyane cyane abana batabona imfashanyo bakeneye ibafasha kuva mu

bukene ; niba twaregereye umuntu uri mu bwigunge kandi ubabaye ; niba

twarababariye uwaducumuyeho ; niba twaramaganye icyitwa inzika n’urwango

cyose gikurura urugomo ; niba twarihanganiye isura y’Imana na yo

itwihanganira ; niba mu isengesho ryacu twararagije Nyagasani abavandimwe

bacu. Yezu Kristu yigaragariza muri abo « baciye bugufi ». Umubiri we wongera

kugaragara nk’umubiri washinyaguriwe, wakomeretse, wakubiswe, washonje,

wahindanye … kugira ngo tuwumenye, tuwukorakore kandi tuwiteho.

Ntitukibagirwe aya amagambo ya Mutagatifu Yohani w’Umusaraba, wagize ati

« Mu marembera y’ubuzima bwacu, tuzacirwa urubanza rushingiye ku

rukundo.»12

  1. Mu Ivanjili ya Luka, tubonamo indi ngingo y’ingenzi idufasha kubaho muri

iyi Yubile turangwa n’ukwemera. Umwanditsi w’Ivanjili adutekerereza ko igihe

kimwe, ku munsi w’isabato, Yezu yagiye i Nazareti maze nk’uko yabimenyereye

yinjira mu isengero. Nuko bamusaba gusoma isomo ry’Ibyanditswe Bitagatifu

no kurisobanura. Iryo somo ryari iryo mu gitabo cy’Umuhanuzi Izayi, ahanditse

ngo : «Umwuka w’Uhoraho urantwikiriye, kuko Uhoraho yantoye akansiga

amavuta ; yanyohereje gushyira abakene inkuru nziza, komora abafite umutima

wamenaguritse, gutangariza imbohe ko zibohowe, n’abapfukiranwaga ko

bafunguwe, kwamamaza umwaka w’impuhwe z’Uhoraho » (Iz 61, 1-2). «

Umwaka w’impuhwe » : ni wo Nyagasani adutangariza kandi dushaka

guhimbaza. Uyu Mwaka Mutagatifu nugaragaze ubukungahare bw’ubutumwa

bwa Yezu bwumvikana mu magambo y’Umuhanuzi : kuvuga ijambo no gukora

igikorwa cyo guhumuriza abakene, gutangaza ibohorwa ry’abacakara bafungiye

mu magereza mashya y’ibi bihe turimo, gusubiza kubona abatari bagishobora

kugira ikindi babona kubera kwireba ubwabo bonyine, gusubiza ubwigenge

12 Avis et Sentences spirituelles, § 56.

14

abari barabuvukijwe. Inyigisho ya Yezu nigaragare bundi bushya mu bisubizo

by’ukwemera, abakristu basabwa gutanga ku bw’ubuhamya bwabo. Aya

magambo ya Pawulo Intumwa naduherekeze, aho agira ati « Utabara

abatishoboye, nabafashe anezerewe » (Rom 12, 8).

  1. Igisibo cy’uyu Mwaka wa Yubile nikibabere nk’igihe gikomeye cyo

guhimbaza no kumenya impuhwe z’Imana. Hari amasomo menshi

y’Ibyanditswe Bitagatifu ashobora kuzirikanwa mu byumweru by’Igisibo, kugira

ngo tubone uruhanga rurangwa n’impuhwe rwa Data. Dushobora natwe

gusubiramo hamwe n’umuhanuzi Mika ngo : « Uhoraho, uri Imana yirengagiza

ubugome, ikababarira icyaha. Tugaragarize bundi bushya impuhwe zawe,

unyukanyuke ibicumuro byacu, kandi ibyaha byacu byose ubirohe mu nyanja! »

(reba 7, 18-19).

Aya magambo y’Umuhanuzi Izayi azashobora kuzirikanwa byuzuye muri iki gihe

cy’isengesho, cyo kwigomwa kurya no gukora ibikorwa by’urukundo : « Igisibo

kinshimisha ni iki ngiki: kudohora ingoyi z’akarengane, guhambura iminyururu

y’uburetwa, kurekura abashikamirwaga, mbese muri make, gukuraho

ibyashikamiraga muntu byose. Ikindi kandi ni ugusangira umugati wawe

n’umushonji, ugacumbikira abakene batagira aho bikinga, wabona uwambaye

ubusa ukamwambika, ntiwirengagize umuvandimwe wawe ! Bityo urumuri

rwawe ruzarase nk’umuseke weya, n’igikomere cyawe kizasubirane bwangu.

Ubutabera buzakugenda imbere, n’ikuzo ry’Uhoraho rigumane nawe. Bityo,

uzatakambe maze Uhoraho agusubize, nuhamagara, avuge ati ‘’Ndi hano.’’

Niba iwawe uhaciye akarengane n’amagambo mabi, ugaharira umushonji

igaburo ryawe bwite kandi ugahembura uwazahaye, urumuri rwawe ruzarasira

mu mwijima, ijoro ry’urwijiji rihinduke amanywa y’ihangu. Uhoraho

azakuyobora ubudahwema, azaguhaze mu gihe cy’amapfa, amagufa yawe

ayakomeze. Uzamera nk’ubusitani buvomererwa, cyangwa se nk’isoko

idudubiza kandi ikagira amazi adakama » (Iz 58, 6-11).

Igikorwa cyiswe « amasaha 24 imbere ya Nyagasani » cyo ku wa gatanu n’uwa

gatandatu ibanziriza icyumweru cya 4 cy’Igisibo, kigomba kongererwa imbaraga

muri za Diyosezi. Abantu benshi baba bongeye kwegera isakramentu

ry’Imbabazi kandi benshi muri bo ari urubyiruko, bityo babona inzira yo

kugarukira Nyagasani, bakagira igihe cy’isengesho rifite imbaraga zidasanzwe

kandi bakamenya agaciro k’ubuzima bwabo. Reka noneho duhe umwanya

w’ingenzi isakramaentu ry’Imbabazi tubigiranye ukwizera, kuko riduha

gukorakora n’ibiganza byacu ubuhangange bw’impuhwe. Buri muntu wihannye

ibyaha rizamubera isoko y’amahoro y’umutima.

15

Sinzahwema na rimwe kuvuga nkomeje ko abagabuzi b’imbabazi z’Imana,

bagomba kuba ikimenyetso nyakuri cy’impuhwe z’Imana Data. Nta

wushobobora kwiha kuba umugabuzi w’Imbabazi z’Imana. Umuntu agirwa

umugabuzi abanje kwihana ibyaha bye kugira ngo aronke imbabazi.

Ntitukibagirwe na rimwe ko kuba umugabuzi w’Imbabazi z’Imana ari ukugira

uruhare ku butumwa bwa Yezu, bwo kuba ikimenyetso cyuzuye cyo gukomera

ku rukundo rw’Imana rubabarira kandi rukiza. Buri wese muri twe yahawe

ingabire ya Roho Mutagatifu yo kubabarira ibyaha, ni inshingano yacu twese.

Nta n’umwe muri twe ugenga isakramentu, ahubwo turi abagabuzi

b’indahemuka b’imbabazi z’Imana. Buri mugabuzi w’Imbabazi z’Imana agomba

kwakira abakristu nk’umubyeyi uvugwa mu mugani w’umwana w’ikirara :

umubyeyi wiruka ajya gusanganira umwana n’ubwo yatagatuje ibye byose.

Abagabuzi b’Imbabazi z’Imana bahamagarirwa guhobera uwo mwana wihannye

ibyaha akaba agarutse mu rugo, kandi bakamugaragariza ibyishimo by’uko

bongeye kumubona. Ntibazareka kandi gusanga undi mwana wasigaye hanze

kandi utishimye, kugira ngo bamwumvishe ko imigenzereze ye atari myiza

kandi idahuje n’ukuri, kandi ntigire agaciro imbere y’impuhwe z’Imana Data

zitagira umupaka. Ntibazabaza ibibazo bisesereza, ahubwo kimwe na wa

mubyeyi uvugwa mu mugani, bazaburizamo ikiganiro cyateguwe n’umwana

w’ikirara, kuko mu mutima w’uwihana ibyaha hazaba higanjemo icyifuzo cyo

gusaba ubufasha no guhabwa imbabazi. Mu magambo make, abagabuzi

b’Imbabazi z’Imana bahamagarirwa iteka, ahantu hose no mu bihe byose, kuba

ikimenyetso cy’ibanze cy’impuhwe.

  1. Mu Gisibo cyo muri uyu Mwaka Mutagatifu, nagize igitekerezo cyo

kohereza Abogezabutumwa b’impuhwe. Bazaba ikimenyetso cy’igishyika cya

kibyeyi Kiliziya ifitiye Umuryango w’Imana, kugira ngo winjire byuzuye mu

bukungu bw’iryo yobera rikomeye ry’ukwemera. Bazaba ari abapadiri nzaba

nahaye ububasha bwo gukiza ibyaha byari bigenewe gukizwa gusa na Papa

kugira ngo ngaragaze ku buryo budashidikanywa ububasha bw’ubutumwa

bwabo. Bazaba cyane cyane ikimenyetso kizima cy’uko Imana Data yakira

abashakashaka imbabazi zayo. Bazaba abogezabutumwa b’impuhwe kuko

bazaba kuri bose ibikoresho by’umushyikirano ukungahaye mu bantu, isoko

y’ibohorwa, bakagira n’inshingano ikomeye kugira ngo babashe kurenga inzitizi

zibabuza kugera ku buzima buvuguruye bakesha Batisimu. Mu butumwa

bwabo, bazemera kuyoborwa n’iri jambo rya Pawulo intumwa, aho agira ati «

Imana yakoranyirije abantu bose mu bwigomeke, kugira ngo bose hamwe

ibagirire imbabazi» (Rom 11, 32). Koko rero, abantu bose nta n’umwe uhejwe,

bahamagariwe kwakira umuhamagaro wo kwamamaza impuhwe.

16

Abogezabutumwa nibitabire uwo muhamagaro barebera kuri Yezu,

«Umuherezagitambo Mukuru w’umunyampuhwe kandi wishyikira ku Mana »

(Heb 2, 17).

Ndasaba abavandimwe banjye b’Abepiskopi gutumira no kwakira abo

Bogezabutumwa, kugira ngo babe mbere na mbere abigisha nyabo b’impuhwe.

Muri za Diyosezi nihashyirweho « imirimo ya gitumwa ikorerwa rubanda », ku

buryo abo Bogezabutumwa baba koko intumwa z’ibyishimo bikeshwa

imbabazi. Nibahimbaze isakramentu ry’Imbabazi zigirirwa umuryango, kugira

ngo igihe cy’ingabire z’Umwaka wa Yubile gifashe abana benshi batannye

kugaruka mu nzira igana urugo rwa Data. Abashumba, cyane cyane muri iki

gihe gikomeye cy’Igisibo, nibashishikarizwe guhamagara abakristu kwegera «

Intebe y’ineza, kugira ngo tugirirwe impuhwe kandi duhabwe imbaraga

zidufasha igihe kigeze » (Heb 4, 16).

  1. Ijambo ry’imbabazi nirigere ku bantu bose, kandi ntihagire n’umwe

utagerwaho n’ubutumire bwo koronka impuhwe. Icyifuzo cyanjye cyo

kwisubiraho kandi nkomeyeho, kigenewe abantu bitandukanyije n’ineza

y’Imana kubera imyitwarire yabo mibi. Ndatekereza by’umwihariko abagabo

n’abagore bari mu dutsiko tw’abagiranabi, uko baba bari kose. Kubera ineza

yanyu, ndabasaba guhindura iyo myitwarire. Ndabasaba, mu izina ry’Umwana

w’Imana, We mu kurwanya icyaha utigeze atererana umunyabyaha n’umwe.

Nimureke kugwa mu mutego uteye ubwoba ugamije kubemeza ko ubuzima

bushingiye ku ifaranga gusa, ko ibisigaye nta cyo bimaze, nta gaciro bifite ; ko

ari ukuyoba. Amafaranga yacu ntituzayajyana mu ijuru ; amafaranga ntatanga

ihirwe nyakuri. Urugomo rumena amaraso rugambiriye kugwiza amafaranga,

ntirugira umuntu igihangange cyangwa ngo rutange ukudapfa. Amaherezo

urubanza rw’Imana ruzaza kandi nta n’umwe uzaruhonoka.

Icyifuzo nk’icyo kigenewe kandi abantu bamunzwe n’icyaha cyo kurya ruswa

cyangwa abayiha urwaho. Icyo gisebe kinuka cyashegeshe umuryango

w’abantu ni icyaha gikomeye gitabaza Imana, kuko kimunga kugeza ku ishingiro

ry’ubuzima bw’umuntu ku giti cye n’ubw’abantu bose muri rusange. Kurya

ruswa ubwabyo bibuza abantu kurebana amizero ejo hazaza, kubera ko

ubukana bwabyo n’irari ridashira biburizamo imishinga y’abanyantege nke

kandi bigaheza abakene. Ni ikibi gihera mu bikorwa bya buri munsi kugeza

ubwo gihinduka urukozasoni mu bantu. Ruswa ni irari rijyana mu cyaha

kigamije gusimbuza Imana ifaranga nk’aho ari ryo rifite ububasha. Ruswa ni

igikorwa cy’umwijima gishingiye ku kutagira ukwizera no ku butiriganya.

Mutagatifu Gerigori Mukuru yaravuze, kandi ni koko, ati « Corruptio optimi

17

pessima » (Ruswa nubwo yigaragaza nk’aho ikemura ibibazo nyamara ni mbi),

kugira ngo yerekane ko nta muntu utagwa muri icyo gishuko. Nuko rero, kugira

ngo tugitsinde tugomba kurangwa n’ubwitonzi, ubushishozi, umurava,

gukorera mu mucyo, byose bikajyana n’ubutwari bwo kwamagana ikibi. Niba

icyo kibi tutakirwanyijwe ku mugaragaro, amaherezo tuzagiha icyuho kandi

kidusenyere ubuzima.

Dore igihe gikwiye cyo guhindura imyitwarire. Ngiki igihe cyo kwemera

guhinduka. Imbere y’ikibi cyakozwe, ndetse yewe n’ibyaha bikomeye, ngiki

igihe cyo kumva amarira y’abantu b’inzirakarengane bambuwe ibyabo, agaciro

kabo, urukundo rwabo ndetse n’ubuzima bwabo. Kuguma mu cyaha ni isoko

y’ubuyobe n’agahinda. Ubugingo nyakuri bwo ni ikindi kintu. Imana ntihwema

gutega amaboko ; ihora yiteguye gutega amatwi, nanjye kandi ni uko bimeze

kimwe n’abavandimwe banjye b’abepiskopi n’abapadiri. Birahagije kwakira

umuhamagaro wo kwisubiraho no kwitangira ubutabera, naho Kiliziya igatanga

imbabazi.

  1. Muri urwo rwego, birakwiye kwibutsa isano iri hagati y’ubutabera

n’impuhwe. Ntabwo ari ibintu bibiri bivuguruzanya, ahubwo ni ibikorwa bibiri

bituruka ku gikorwa kimwe rukumbi, kijya mbere buhoro buhoro kugeza ubwo

kigera ku iherezo ryacyo mu busendere bw’urukundo. Ubutabera ni ingenzi ku

batuye igihugu muri rusange, igihe umurongo ngenderwaho ari itegeko

ry’ubutabera ubwaryo ryuzurizwamo amategeko. Ubutabera bushaka ko buri

muntu abona ibyo afitiye uburenganzira. Ibyo bigaragara kenshi muri Bibiliya ku

bijyanye n’ubutungane bw’Imana cyangwa ubucamanza bw’Imana. Aha ni ho

tumenyera uburyo bwo kubahiriza byuzuye amategeko, n’imyitwarire

y’Umuyisraheli mwiza bikurikije amategeko y’Imana. Nyamara icyo gitekerezo

cyakunze guheranwa n’imyifatire ya bamwe bibwira ko bashaka gukurikiza

bidasubirwaho amategeko y’Imana, bityo bahindura ukundi igisobanuro

remezo cy’ubutabera kandi bapfukirana agaciro gakomeye kabwo. Kugira ngo

turenge bene iyo myitwarire, ni ngombwa kwibuka ko mu Byanditswe

Bitagatifu, ubutungane bufatwa mbere na mbere nk’ukwiyegurira ugushaka

kw’Imana mu bwizere.

Ku ruhande rwe, Yezu akunze kuvuga ku kamaro k’ukwemera kurusha ku

kubahiriza amategeko. Ni muri ubwo buryo tugomba kumva amagambo ye,

igihe yari ku meza hamwe na Matayo n’abandi basoresha n’abanyabyaha,

akabwira Abafarizayi bamuneguraga ati « Nimugende musiganuze icyo iri

jambo rivuga ngo ‘’Icyo nshaka ni impuhwe, si igitambo’’. Erega sinazanywe no

guhamagara intungane, ahubwo abanyabyaha » (Mt 9, 13). Muri iyo myumvire

18

ifata ubutungane nk’uburyo bworoshye bwo kubahiriza amategeko

atandukanya intungane n’abanyabyaha, Yezu yerekana ingabire ikomeye

y’impuhwe zijya gushakashaka abanyabyaha kugira ngo zibahe imbabazi

n’umukiro. Umuntu rero yakumva impamvu Abafarizayi n’abigishamategeko

banze Yezu, ni ukubera umugambi we wo gucungura abantu n’isoko

y’ivugururwa. Kugira ngo babe indahemuka ku mategeko, bashyiraga imitwaro

ku ntugu z’abantu, bagahinyura impuhwe z’Imana Data. Ukubahiriza

amategeko ntibishobora kubera inkomyi uburenganzira bwo kubahiriza agaciro

ka muntu.

Amagambo y’Umuhanuzi Hozeya, Yezu yibutsa aha ngaha ngo – « Nshimishwa

n’urukundo kuruta ibitambo » (6, 6) – arasobanutse neza. Yezu arahamya ko

kuva ubu itegeko rigenga ubuzima bw’abigishwa be rigomba kurangwamo

icy’ibanze cy’impuhwe, nk’uko We ubwe yabitangiye ubuhamya asangira

n’abanyabyaha. Impuhwe zigaragaza bundi bushya nk’impamvu shingiro

y’ubutumwa bwa Yezu. Ibyo kandi bizaba intandaro nyakuri y’ikibazo ku

bumwumvaga, batsimbaraye ku kubahiriza amategeko uko yakabaye. Nyamara

Yezu arenga amategeko ; kuko gusangira n’abo amategeko afata

nk’abanyabyaha, bishaka kumvikanisha ububasha bw’impuhwe ze.

Intumwa Pawulo yanyuze mu nzira nk’iyo ngiyo. Mbere yo kumenya Kristu ku

nzira ijya i Damasi, yitangiye wese ku buryo budahinyuka gukurikiza

ubutungane bukeshwa amategeko (Fil 3, 6). Ukugarukira Kristu kwe kwatumye

ahindura byuzuye imyumvire, ku buryo anabihamya mu Ibaruwa yandikiye

Abanyagalati ati « Natwe rero twemeye Yezu Kristu ngo tuzagirwe intungane

no kwemera Kristu, tutabitewe no kuzuza amategeko » (2, 16). Imyumvire ye

ku byerekeye ubutungane irahinduka byuzuye. Kuva ubwo Pawulo icyo

yashyize imbere ni ukwemera, si amategeko. Gukurikiza amategeko si byo

bikiza, ahubwo ni ukwemera muri Yezu Kristu waduhaye impuhwe zitanga

ubutungane, ku bw’urupfu rwe n’izuka rye. Ubutungane bw’Imana kuva ubu

buza kubohora abari ku ngoyi y’ubucakara bw’icyaha n’ingaruka zacyo zose.

Ubutungane bw’Imana ni imbabazi zayo (reba Zab 51 [50], 11-16).

  1. Impuhwe ntizihabanye n’ubutungane, ahubwo zigaragaza imyifatire

y’Imana ku munyabyaha, imuha uburyo bushya bwo kwihana, kwisubiraho no

kwemera. Ibyo umuhanuzi Hozeya yahuye na byo bidufasha kubona ukuntu

impuhwe zisumba ubutungane. Igihe cy’uwo muhanuzi ni kimwe mu bihe

bikomeye by’amateka y’umuryango w’Abahebureyi. Igihugu cyabo cyari bugufi

kurimbuka ; abaturage ntibabaye indahemuka ku Isezerano, bitandukanyije

n’Imana kandi bateshuka ku kwemera kw’abakurambere babo. Nk’uko rero

19

bigenda mu mategeko y’abantu, ni ngombwa ko Imana itekereza kureka uwo

muryango wahemutse : ntibubahirije amasezerano, bityo rero bakwiye

guhabwa igihano cyateganyijwe, cyo kujyanwa bunyago. Amagambo

y’umuhanuzi arabihamya : « Israheli ntizasubira mu gihugu cya Misiri, ahubwo

izategekwa n’umwami wa Ashuru, kuko yanze kungarukira » (Hoz 11, 5).

Nyamara nyuma y’icyo gikorwa gisaba kwiyambaza ubutungane, umuhanuzi

ahindura byuzuye imvugo ye maze akagaragaza isura nyakuri y’Imana : « Mu

mutima wanjye nisubiyeho, impuhwe zanjye zirangurumanamo. Sinzakurikiza

ubukana bw’uburakari bwanjye, kandi sinzarimbura ukundi Efurayimu

(Israheli), kuko ndi Imana simbe umuntu, nkaba Nyirubutagatifu rwagati muri

mwe, sinzongera kugusanga mfite uburakari » (11, 8-9). Mu gusobanura ayo

magambo y’umuhanuzi, Mutagatifu Agusitini yaranditse ati « Byoroheye cyane

Imana kuhagarika uburakari bwayo aho kureka impuhwe zayo. ».13 Ni uko

nguko bimeze rero ; uburakari bw’Imana ni ubw’igihe gito, naho impuhwe zayo

zihoraho iteka.

Niba Imana ikomeye ku butungane, izareka kuba Imana ; izamera nk’abantu

bose bagomba kubahiriza amategeko. Ubutungane bwonyine ntibuhagije,

kandi ubunararibonye bwerekana ko kuba ari bwo bwonyine bwiyambazwa,

byabuviramo kubutesha agaciro. Ni yo mpamvu Imana irenga ubutungane

yishingikirije impuhwe n’imbabazi. Ibyo kandi ntibishaka kuvuga ko Imana

igamije gutesha agaciro ubutungane cyangwa ko ari nta cyo bumaze.

Uwibeshya atyo agomba kwikuraho uwo mutwaro we, ariko na none ibyo si ryo

jambo rya nyuma, ahubwo ni intangiriro yo kwisubiraho, mu kumenya

urukundo rukeshwa imbabazi. Imana ntiyanga ubutungane ; ahubwo

irabucengera kandi ikaburenga mu gikora gihebuje ari cyo tumenyeramo

urukundo, ishingiro ry’ubutungane nyakuri. Tugomba kwita cyane kuri aya

magambo ya Pawulo, kugira ngo tutagwa mu ikosa nk’iryo Intumwa ishinja

Abayahudi bo mu gihe cye : « Bayobewe ubutungane buturuka ku Mana,

bashaka gushyiraho ubwabo bwite, ntibayoboka ubutungane bw’Imana. Kuko

amategeko agarukira kuri Kristu, kugira ngo uwemera wese ahabwe kuba

intungane » (Rom 10, 3-4). Ubwo butungane bw’Imana ni impuhwe zagiriwe

abantu bose, mbese nk’ingabire ikeshwa urupfu n’izuka bya Yezu Kristu. Nuko

rero, Umusaraba wa Kristu ni urubanza rw’Imana kuri buri wese muri twe no ku

isi, kuko uduhishurira ukuri ku bijyanye n’urukundo n’ubuzima bushya.

  1. Yubile izanye igitekerezo cyerekeye imbabazi. Imbabazi zifite agaciro

kihariye muri uyu Mwaka Mutagatifu. Imbabazi z’Imana kubera ibyaha byacu

ntizigira umupaka. Mu rupfu n’izuka bya Yezu Kristu, Imana igaragaza urwo

13 Enarr. in Ps. 76, 11.

20

rukundo rugeza aho gukiza ibyaha by’abantu. Birashoboka kureka tukiyunga

n’Imana binyuze mu iyobera rya Pasika n’ubuvugizi bwa Kiliziya. Imana ihora

yiteguye gutanga imbabazi kandi ntihwema kuzitanga, mu buryo buhora ari

bushya butari bwitezwe. Twese turi abanyabyaha ; tuzi ko duhamagarirwa kuba

intungane (reba Mt 5, 48), ariko tugatsikamirwa bikomeye n’uburemere

bw’icyaha. Iyo tumenye ububasha bw’ingabire iduhindura, tumenya

n’imbaraga z’icyaha cyatwigaruriye. N’ubwo twagiriwe imbabazi, ubuzima

bwacu burangwa n’ugushidikanya ari byo ngaruka z’ibyaha byacu. Mu

Isakramentu ry’mbabazi, Imana ibabarira ibyaha kandi bigahanagurwa rwose,

n’ubwo haba hakiriho ibisigisigi by’ibyaha mu myitwarire yacu no mu

bitekerezo byacu. Nyamara impuhwe z’Imana zirusha imbaraga ibyo byose.

Zihinduka imbabazi za Data usanga umunyabyaha wababariwe anyuze mu

Mugeni wa Kristu, kandi ikamukiza ibisigisigi by’ingaruka z’icyaha, ikamuha

gukora abigiranye urukundo, gukura mu rukundo aho kongera kugwa mu

cyaha.

Kiliziya ibaho mu bumwe n’abatagatifujwe. Mu Ukaristiya, ubwo bumwe ari

bwo ngabire y’Imana, bwagaragajwe nk’ubumwe bw’umutima buhuza

abemera n’Abatagatifujwe ndetse n’Abahire batabarika (reba Ibyah 7, 4).

Ubutungane bwabo budutabara mu ntege nke zacu, kandi Umubyeyi Kiliziya, ku

bw’isengesho ryayo n’ubuzima bwayo, ishobora guhuza intege nke za bamwe

n’ubutungane bw’abandi. Kurangwa n’imbabazi zikeshwa Umwaka Mutagatifu,

ni ukwegera impuhwe z’Imana Data, ufite icyizere cy’uko imbabazi zayo zigera

mu buzima bwose bw’abemera. Imbabazi, ni igikorwa gikeshwa ubutungane

bwa Kiliziya, iha abantu bose kugira uruhare ku byiza by’ubucunguzi bwa Kristu,

ikora ku buryo imbabazi zigera ahantu hose urukundo rw’Imana ruhura

n’ingorane. Turangwe n’ibyishimo byinshi muri iyi Yubile, dusaba Imana Data

imbabazi z’ibyaha n’ugusakazwa hose kw’impuhwe ze.

  1. Agaciro k’impuhwe karenga imbibi za Kiliziya. Ni injishi ihuza idini

y’Abayahudi n’iya Islamu, amadini afata impuhwe nka rimwe mu mazina bwite

y’Imana. Israheli yabonye mbere na mbere iryo hishurirwa rigaragara mu

mateka yayo, nk’intangiriro y’ubukungu butagereranywa bugenewe abantu

bose. Nk’uko twigeze kubibona, Isezerano rya kera rivuga cyane ibyekerekeye

impuhwe, kuko ridutekerereza ibikorwa by’Uhoraho agirira umuryango we mu

bihe bikomeye by’amateka yawo. Islamu na yo ku ruhande rwayo, iha

Umuremyi amazina ya Nyirimpuhwe na Nyirimbabazi. Usanga kenshi

Abayislamu batakamba bifashishije ayo mazina, bumva ka baherekejwe kandi

bashyigikiwe n’impuhwe mu ntege nke zabo za buri bunsi. Na bo bemera ko

21

ntawe ushobora guhagarika impuhwe z’Imana kuko amarembo yazo ahora

akinguye.

Ndifuza ko uyu Mwaka wa Yubile, tuzaba twaranzwemo n’impuhwe, wakomeza

umushyikirano wacu n’ayo madini n’indi mico gakondo nyobokamana.

Nudufashe kurushaho kwitabira ibiganiro kugira ngo turusheko kwimenya no

kumva abo turi bo. Nuhashye icyitwa ubwigunge n’ihinyu cyose ; utsinde

icyitwa ubugome n’ivangura cyose.

  1. Ibitekerezo byacu nitubyerekeze Mubyeyi w’impuhwe. Indoro ye ituje

niduherekeze muri uyu Mwaka Mutagatifu, kugira ngo abantu bose bashobore

kubona ibyishimo by’impuhwe z’Imana. Nta muntu n’umwe wamenye nka

Mariya agaciro gakomeye k’iyobera ry’Imana yigize umuntu. Ubuzima bwe

bwose bwatunganyijwe n’ukwigaragaza kw’impuhwe zigize umuntu. Nyina

w’Uwabambwe akazuka yinjiye mu ngoro y’impuhwe z’Imana, mu kugira

uruhare rukomeye ku iyobera ry’urukundo rwe.

Kuba yaratowe ngo abe Umubyeyi w’Umwana w’Imana, Mariya yateguwe kuva

kera kose n’urukundo rw’Imana kugira ngo abe Ubushyinguro bw’Isezerano

hagati y’Imana n’abantu. Yashyinguye mu mutima we impuhwe z’Imana mu

bumwe bwuzuye n’Umwana we Yezu. Indirimbo ye y’igisingizo, mu rugo rwa

Elizabeti, yeguriwe impuhwe zasesekarijwe « abantu bo mu bihe byose » (Lk 1,

50). Natwe twavuzwe muri ayo magambo y’ubuhanuzi bwa Bikira Mariya, kandi

azatubera imbaraga n’inkunga igihe tuzinjira mu Muryango Mutagatifu kugira

ngo turye ku mbuto z’impuhwe z’Imana.

Iruhande rw’Umusaraba, Mariya wari kumwe na Yohani umwigishwa

w’urukundo, ni umuhamya w’amagambo y’imbabazi yasohotse mu munwa wa

Yezu. Imbabazi zihebuje zagiriwe abamubambye zitwereka aho impuhwe

z’Imana zishobora kugararukira. Mariya ahamya ko impuhwe z’Umwana

w’Imana zitagira umupaka, kandi zikagera kuri bose nta kuvangura. Nimucyo

tumuture ya ndirimbo ya kera kandi ihora ari nshya ya Salve Regina

(Ndakuramutsa Mwamikazi), kuko atigera areka kuturebana indoro yuje

impuhwe, kandi akatugira abantu bakwiriye kwitegereza Ishusho y’impuhwe,

Umwana we Yezu Kristu.

Isengesho ryacu nirigere no ku Batagatifu n’Abahire babaye intumwa

z’impuhwe mu buzima bwabo. Icyo gitekerezo kiragezwa by’umwihariko ku

ntumwa nkuru y’impuhwe ari we Mutagatifu Fawustina Kowalska. Ni we

wahamagariwe kwinjira mu nyanja y’impuhwe z’Imana, nadusabire kandi

22

aturonkere kubaho no kugendera iteka mu mbabazi z’Imana no mu kwizera

kutajegajega mu rukundo rwayo.

  1. Umwaka Mutagatifu udasanzwe, ugamije kudufasha kubaho buri munsi

turangwa n’impuhwe Data adusesekazaho kuva kera na kare. Mu ri iyi Yubile,

nitwemere kuyoborwa n’Imana. Ntiyigera ihwema kudukingurira irembo

ry’umutima wayo kugira ngo yongere itubwire ko idukunda, kandi ko ishaka

gusangira ubuzima bwayo natwe. Kiliziya irazirikana bikomeye umurimo

wihutirwa ifite wo kwamamaza impuhwe z’Imana. Ubuzima bwa Kiliziya

bujyana n’ukuri kandi bukizerwa, igihe impuhwe ari zo shingiro ry’ubutumwa

bwayo bugeza abantu ku kwemera. Izi neza ko ubutumwa bw’ibanze bwayo,

cyane cyane muri iki gihe cyacu cyuzuye amizero akomeye n’ugushidikanya

gukomeye, ari ubwo kwinjiza muri muntu mu iyobera rikomeye ry’impuhwe

z’Imana, mu kurangamira uruhanga rwa Kristu. Kiliziya ihamagarirwa mbere na

mbere kuba umuhamya nyakuri w’impuhwe, mu kwamamaza impuhwe no

kurangwa na zo nk’iremezo ry’Ibyahishuwe bya Yezu Kristu. Mu mutima

w’Ubutatu Butagatifu, mu iyobera rikomeye ry’Imana, havubukamo kandi

hagatemba ubudahwema uruzi runini rw’impuhwe. Iyo soko ntizigera ikama ku

bazayigana bose. Buri gihe uko bagize inyota bazayigana, kuko impuhwe

z’Imana zidashira. Mbese uko iyobera ryihishemo ridashobora gucengerwa, ni

ko n’ubukungu ryifitemo budashobora gukama.

Muri uyu Mwaka wa Yubile, Kiliziya niyamamaze Ijambo ry’Imana mu ijwi

riranguruye, rifite imbaraga kandi rigeza ku kwemera, mbese nk’ijambo

n’ikimenyetso cy’imbabazi, imbaraga, inkunga, urukundo. Kiliziya ntigahweme

gutanga impuhwe kandi irangwe iteka n’ukwihangana, kugira ishishikaze kandi

itange imbabazi. Kiliziya nibe ijwi ry’abantu bose, isubiremo ibigiranye ukwizera

kandi itaretsa iti « Uhoraho, ibuka ineza n’urukundo wagaragaje kuva kera na

kare. » (Zab 25 [24], 6).

Bikorewe i Roma, Ku Cyicaro cya Mutagatifu Petero, ku itariki ya 11 Mata ku

munsi ubanziriza Icyumweru cya 2 cya Pasika ari nacyo cy’Impuhwe z’Imana,

mu Mwaka wa 2015, umwaka wa gatatu ndi Papa.

Fransisko

Comments are closed.