Liturgie

Isomo rya Liturjiya

 

Intangiriro

 

Liturjiya ni ijambo rifite amateka maremare. Mbere y’uko ryinjira mu mvugo y’iyobokamana, ijambo Liturjiya ryabanje gukoreshwa mu mvugo y’ubuzima busanzwe bwa buri munsi mu muco w’Abagereki. Mu kigereki ijambo Liturjiya ryavugaga igikorwa rusange gikorewe rubanda kigamije inyungu za bose. Icyo gikorwa cyashoboraga kuba itegeko cyangwa ubushake gitewe n’abagikora.Cyabaga itegeko ku bantu bafite imitungo myinshi cyangwa umwanya ukomeye mu gihugu : abacuruzi, abategetsi, imiryango ikomeye, n’abandi. Cyashoboraga kandi kuba ubushake iyo ari abantu ku giti cyabo bifuzaga kugira icyo bakorera rubanda babitewe no gukunda igihugu, gushaka ibyubahiro n’izindi nyungu zinyuranye. Ibyo bikorwa byarimo ibyiciro bibiri by’ingenzi : Liturjiya ngarukamwaka na Liturjiya idasanzwe.

 

1. Liturjiya ngarukamwaka

 

Byari ibikorwa binyuranye abantu bagendaga bakurana uko ibihe bisimburana. Byakundaga kuba ari imikino n’ibirori by’iminsi mikuru y’umuryango cyangwa y’igihugu. Buri muryango ukagira  igihe cyawo cyo gutegura ibyo birori.

 

            2. Liturjiya idasanzwe

 

Byari ibikorwa bishingiye ku bihe bidasanzwe igihugu kirimo. Ibyo ni nko gushakira ibikoresho no kugemurira ingabo ku rugamba. Uko ibihe byagiye bisimburana ijambo liturjiya ryagiye rihindura inyito, kugeza ubwo rivuga igikorwa cyose umugaragu akorera shebuja cyangwa igikorwa cyiza umuntu akorera mugenzi we ku bushake bwe . Ni muri urwo rwego n’ibirori byakorerwaga umwami ku munsi uyu n’uyu byaje kwitwa liturjiya.

 

Ntitwabura rero kwibaza uko ijambo liturjiya ryaje kujya mu mvugo y’iyobokamana. Iri jambo ryaje gukoreshwa n’Abagereki n’ubundi bashaka kuvuga umurimo uwo ari wo wose umuntu yabaga yaraherewe ubutumwa bwo gutunganya mu mihango yo kuyoboka  ikigirwamana iki n’iki. Twibuke ko mu mateka yabo Abagereki bagize ibigirwamana kandi byinshi.

 

Ubwo Bibiliya yahindurwaga mu Kigereki, iyo nyito ni yo yifashishijwe mu isezerano rya kera. Ariko na yo yagiye ihinduka buhoro buhoro kuko yaje gusigara  ivuga umurimo wakorwaga    n’Abaherezabitambo kimwe n’Abalevi. Uwo murimo wari uwo kwita ku ngoro y’Uhoraho no gutura ibitambo bihongerera  ibyaha by’umuryango. Ni yo mpamvu liturjiya yagombaga kurenga iyo mihango igaragara igahindura imitima  y’Abayisraheli kuko ari ryo yobokamana ry’ukuri. Zab 50, 18-19  ibivuga muri aya magambo : « Igitambo cyanjye si cyo ushaka, n’aho nagutura igitwikwa nticyakunezeza. Ahubwo igitambo Imana ishima, ni umutima washengutse. Mana yanjye, ntuzirengagize umutima washegeshwe kandi wihana ! » Hozeya na we . ati : « …Nshimishijwe n’urukundo kuruta ibitambo , kumenya Imana bikandutira ibitambo bitwikwa. » (Hoz 6,6) Umuhanuzi Amosi agaragaza uko Imana yanga urunuka ibitambo n’imigenzo yose  bidashingiye ku rukundo n’ubutabera bwa buri wese ( Am 5, 21-24).

 

Nyamara Abayisraheli ntibashoboye kugera kuri iyo liturjiya abahanuzi babashishikarizaga kuko imitima yabo yakomeje kuba kure y’Imana. Bigatuma ibitambo byabo biba imfabusa. Byabaye ngombwa ko Imana yigira umuntu muri Yezu Kristu ngo huzuzwe ibyahanuwe. Yezu Kristu yagaragaje ko ari We ngoro y’ukuri. ( Yh 2,18-21) yashushanywaga n’iy’i Yeruzalemu, Abayisraheri bakomeyeho nyamara bakibagirwa kugira umutima utunganye Imana  yari ibategerejeho. Yezu Kristu yerekanye kandi ko ari We muherezabitambo w’ukuri yitangaho igitambo kitagira inenge, gicungura isi kikayironkera umukiro w’iteka. Ibyo yabigize kandi rimwe rizima, ubwo ababaye agapfira ku musaraba maze akazukana ikuzo. Yezu Kristu rero ni we wakoze liturjiya y’ukuri, kuko yumviye Imana muri byose.

 

Iyo liturjiya ya Yezu Kristu ni yo tugiye gusesengurira hamwe twifashishije ibice bine by’ingenzi bikurikira

-Liturjiya ni iki ?

-Ingingo remezo  z’umurimo wa liturjiya

-Guhimbaza igitambo cy’Ukaristiya

-Umwaka wa liturjiya

 

Igice cya 1 : Liturjiya ni iki ?

 

Liturjiya ni umurimo mutagatifu w’ubusaserdoti bwa Kristu ; We ubwe yikorera ku buryo bw’imihango igaragara. Awukorera  muri Kiliziya ye, akoresheje iliziya. Akaba agamije gutagatifuza imbaga ntagatifu ngo ibashe  gusingiza Imana uko bikwiye.

 

Dusobanure aya magambo ingingo ku yindi :

 

 

 

 

 

1. Umurimo mutagatifu

 

Liturjiya ni umurimo mutagatifu kuko muri yo harangirizwa igikorwa gikomeye cy’ugucungurwa kwa muntu.

 

2. Umurimo w’ubusaseridoti bwa Kristu

 

Umurimo w’ubusaseridoti bwa Kristu ukubiye mu mateka y’ugucungurwa kwa muntu. Amateka  yuzurizwa mu rupfu n’izuka bya Kristu. Jambo yigize umuntu kugira ngo akize muntu icyaha cyari kimwugarije, kimuziritse ku rupfu. Bityo ngo abashe gusubirana ubugingo n’ubwiza  yahoranye mbere y’icyaha cya Adamu. Twibuke ko umuntu yaremwe mu ishusho y’Imana agatuzwa muri Paradizo, aho yagombaga kuba ubudapfa mu ihirwe ridashira. Amaze gucumura ni bwo yirukanwe muri Paradizo. Guhera ubwo akaba mu mibabaro myinshi kandi yugarizwa n’urupfu.

 

Nyamara Imana ntiyamutereranye kuko yamuremye imukunze. Yakomeje kumukurikirana  imwoherereza abahanuzi ngo bamwibutse ko agomba kugarukira Uhoraho. Ibyo ariko muntu ntiyakunze kubyumva. Ni yo mpamvu abaherezabitambo bakomeje guhora batura ibitambo bihongerera ibyaha by’umuryango w’Imana.

 

Ibyo bitambo by’amaraso y’ibimasa n’aya za ruhaya ariko ntibyashoboraga gukiza ibyaha by’uwo muryango(Heb 10,11). Byari ngombwa ko Imana ubwayo iza kwikiriza muntu. Ni bwo rero Yezu Kristu yaje ubwe, yituraho igitambo kizima, kimwe rukumbi, cyo cyonyine cyagombaga gukomokaho agakiza. Nguko uko muntu yakijijwe ibyaha n’urupfu rw’iteka byari bimwugarije. Ku musaraba Yezu yari yikoreye ibyaha byose by’umuryango w’Imana. Kubera ko icyaha kijyana ku rupfu ,Yezu yarapfuye (Rm6,21-23) nyamara urupfu ntirwamuheranye. Yararutsinze arazuka. Kuva ubwo abamwemeye bose bahabwa ububasha bwo gutsinda icyaha n’urupfu rugikomokaho.

 

Umurimo w’ubusaserdoti bwa Kristu utangirana n’ukwigira umuntu kwe, akabana natwe, akababara kubera twe, agapfa ku mpamvu y’ibyaha byacu, maze akazuka kugira ngo natwe tugire ihirwe ryo kuzukana na We, twemera gupfa ku cyaha buri munsi. Muri urwo rugendo dukora kandi ntadutererana, abana natwe adutungisha ijambo rye n’umubiri we.

Iyo rero ni yo Liturjiya y’ ukuri, tugeregeza kwinjiramo ngo twakire umukiro Yezu Kristu atuzanira buri munsi mu gitambo cy’Ukarisitiya.

 

3. Umurimo Yezu Kristu yikorera muri Kiliziya akoresheje Kiliziya

 

Mbere yo gusesengura iyi ngingo ni byiza kubanza gusobanura icyo Kiliziya ari cyo. Bityo turaza gusobanukirwa neza n’uko Yezu Kristu ayikoreramo n’uburyo ayikoresha mu murimo we.

 

3.1. Kiliziya ni iki ?

 

Kiliziya ni Umubiri muzima wa Kristu ugizwe n’abamwemera bose kandi babatijwe mu izina ry’Imana Data na Mwana na Roho Mutagatifu(1Kor 12,12). Kristu ayibereye umutwe(Ef 1,22-23 ;5,23b ;Kol 1,18) ; abakristu bakaba ingingo z’uwo mubiri(1Kor 12,27).

 

Kuvuga ko Kristu ari umutwe wa Kiliziya bisobanura ko ari umutware wayo, ni we uyiyobora kandi akayibeshaho. Abakristu ni ingingo z’Umubiri wa Kristu, bityo muri Kiliziya bakagirana isano idasanzwe kuko baba bunze ubumwe na Kristu, ku bw’ukwemera na batisimu bahawe. Nk’uko buri rugingo rw’umubiri ruba rwunze ubumwe n’urundi kugira ngo hubakwe umubiri umwe.

 

3.2. Kristu akorera muri Kiliziya

 

Kristu akorera muri Kiliziya ngo afate abantu bose abahurize hamwe maze bareme umuryango umwe. Mu yandi magambo umurimo wa Liturjiya Kristu ubwe yirangiriza ni umurimo urema Kiliziya. Ni byo mutagatifu Agusitini yashatse kuvuga agira ati : « Ukarisitiya irema Kiliziya ».

 

Uwo murimo wa Kristu ugerwaho mu gihe abakristu bemeye gushingira ku rukundo rwa kivandimwe imibanire yabo yose : bamwe bitangira abandi, maze ubwikunde bugasezererwa burundu, ubumwe bugahabwa intebe(1Kor12,12-27 ; Yoh17,20-23). Buri mukristu nk’urugingo rwa Kristu, yiyunga n’abandi kugeza  ubwo umubiri wa Kristu wuzuye. Bityo Kiliziya ikaba iremwe, kuko nyine ari Umubiri wa Kristu. Birumvikana rero ko igihe umukristu atifatanya n’abandi mu guhimbaza liturjiya ya Kristu, aba yitandukanya n’Umubiri wa Kristu. Bityo n’ubuzima bwa Kristu bukagenda bumushiramo : usiba Misa ku mpamvu zimuturutseho, utitabira amasakramentu, uwumva Misa kuri radiyo kandi ntacyamubujije gusanga abandi, urangara muri Liturjiya ndetse n’uyisimbuza andi masengesho, abo bose baba bitandukanya n’umuryango w’Imana.

 

3.3. Kristu akoresha Kiliziya ye

 

Muri Liturjiya Kristu arema Kiliziya maze akayiha ubutumwa bwo gukomeza uwo murimo we, wo gucungura no gukiza isi. Mu kurangiza ubwo butumwa Kiliziya yifashisha imihango igaragara. Ni yo rero kristu yifashisha ngo yigaragarize kandi yegere abakristu ku buryo bufatika kugira ngo abatagatifuze babashe gufatanya na We gusingiza Imana Se ku buryo bukwiye.

Muri Liturjiya ni Yezu Kristu ubwe uba uhibereye, mu ishusho y’umusaserdoti, maze akiyoborera iyo mihango uko itegurwa na Kiliziya. Mu gihe umusaserdoti akora Liturjiya ni Yezu Kristu rwagati mu muryango we. Abakristu bafatanya n’umusaserdoti kurangiza uwo murimo mutagatifu ku bw’ubusaserdoti bwa cyami bahawe mu isakramentu rya Batisimu.

 

Igice cya 2 : Ingingo remezo z’umurimo wa Liturjiya

 

Kiliziya Gatolika igira imihango myinshi abakristu bitagatifurizamo. Icyakora yose si ko yinjira mu rwego rwa Liturjiya nk’uko tumaze kubisobanukirwa. Twakwibaza rero igitandukanya umurimo wa Liturjiya n’indi mihango abakristu bitagatifurizamo kimwe n’amasengesho abahuza.

 

Kugira ngo umuntu amenye neza ko umuhango uyu n’uyu cyangwa isengesho iri n’iri ari Liturjiya hari ingingo z’ingenzi agomba gushingiraho :

-Kiliziya igomba kuba yateranye

-Kristu ubwe araza akikorera umurimo we

 

Dusobanukirwe neza n’izi ngingo uko ari ebyeri :

 

1. Kiliziya igomba kuba yateranye

Kugira ngo umuhango uyu n’uyu wa Kiliziya witwe liturjiya ni uko  uwo muhango uba ukorwa mu izina rya Kiliziya. Mu izina rya Kiliziya bishatse kuvuga iki ? Ni ukuvuga ko abakristu baba bateranye nk’umuryango w’Imana kandi bakaba bubatse Umubiri wuzuye wa Kristu.

 

1.1. Guterana nk’umuryango w’Imana

 

Abakristu baterana nk’umuryango w’Imana igihe cyose muri bo Kiliziya yose iba yateranye. Bityo rero iryo sengesho cyangwa uwo muhango uba wahuje Kiliziya yose aho iva ikagera. Ikindi kandi uwo muhango ugomba kuba waremewe utyo n’abayobozi ba Kiliziya. Ni yo mpamvu rero umuryango w’Imana uba wateranye gusa igihe abo bakristu baba bahamagawe na Kiliziya, ngo bakore uwo muhango cyangwa iryo sengesho, kandi bakagomba kubikora uko Kiliziya ibiteganya. Aha bikavuga ko iyo abakristu aba n’aba bateranye batahamagawe na kiliziya ngo bakore uwo muhango cyangwa isengesho iri n’iri, baba bakora igikorwa cyiza cyo kwitagatifuza ariko kitari Liturjiya. Icyo gihe rero umuryango w’Imana ntabwo uba wateranye.

 

1.2. Kubaka umubiri wuzuye wa Kristu

 

Iyo abakristu bamaze guterana nk’umuryango w’Imana baba bubatse Umubiri wuzuye wa Kristu. Kubaka umubiri wuzuye wa Kristu se bishatse kuvuga iki ?

Duhereye ku gisobanuro cya Kiliziya cyavuzwe haruguru, umuryango w’Imana wubaka Umubiri wuzuye wa Kristu igihe muri wo Kiliziya yose iba yateranye. Kiliziya ari yo Mubiri muzima wa Kristu, We ubwe abereye umutwe, abamwemera bose kandi bakabatizwa mu izina rye bakaba ingingo z’uwo mubiri.

 

Kristu nk’umutwe wa Kiliziya ni We ukoranya umuryango w’Imana ngo wifatanye na We mu murimo we wa gisaserdoti. Ni We rero wiyoborera imihango  n’amasengesho y’umuryango w’Imana akabigira mu ishusho y’umusaserdoti. Ku buryo iyo umusaserdoti kanaka asoma misa aba ari Yezu Kristu ubwe uyisoma, iyo umusaserdoti atanga amasakramentu ni Yezu Kristu ubwe uba uyatanga.

 

Kiliziya kandi Kristu abereye umutwe igizwe n’ingingo nyinshi, ariko zunze ubumwe nk’uko bimeze ku mubiri w’umuntu. Ababatijwe mu izina rya Yezu Kristu, ni ukuvuga ababatijwe mu rupfu rwe bakazukana na We, ni bo bagize izo ngingo. Ni ukuvuga ko iyo abakristu ba paruwasi iyi n’iyi bahujwe n’umuhango wa liturjiya ari Kiliziya yose iba yakoranye : ababatijwe mu izina rya Yezu Kristu bose, abapfuye, abakiriho ndetse n’abazaza. Maze bakifatanya n’ab’ijuru(abamalayika n’abatagatifu bose) gusingiza Imana, mu izina rya Yezu Kristu, mu rukundo rw’Imana Data n’ubusabane muri Roho Mutagatifu.

Ni kuri izi ngingo Kiliziya Gatolika yemeza kandi yigisha ko Liturjiya yacu, cyane cyane igitambo cy’Ukarisitiya ari umusogongero wa liturjiya yo mu ijuru : muri yo rero abakristu baba basogongera ku byiza byo mu ijuru.

 

2. Kristu ubwe araza akiyoborera umuhango

 

Uretse kuba Kiliziya igomba kuba yateranye kugira ngo umuhango cyangwa isengesho iri n’iri ryitwe liturjiya ni ngombwa na none ko Kristu ubwe aza akaba ari We wikorera uwo murimo wa gisaserdoti.

 

Kuba abakristu bateranye ntibihagije ngo umuntu yemeze ko umuhango cyangwa isengesho iri n’iri byabahuje byitwa liturjiya. Uwo muhango ugomba kuba watumye Kristu ubwe aza kandi ubwe akawiyoborera. Cyane cyane ko uwo muhango ugomba kuba winjira mu mateka y’ugucungurwa kwa muntu yujurijwe mu gitambo cya Pasika ya Yezu Kristu. Ni ukuvuga ukwigira umuntu-urupfu-izuka bya Yezu Kristu. Liturjiya rero ituma ayo mateka yose yuzurizwa muri iryo koraniro kandi muri ako kanya.

 

Dukurikije izo ngingo remezo tumaze kubona zigize liturjiya dusanga ko hari imihango n’amasengesho abakristu bakunze gushyira mu rwego rwa liturjiya atari byo. Ni yo mpamvu ari ngombwa kugira ingero zimwe na zimwe zafasha gusobanukirwa:

Ari mu rwego rwa Liturjiya:

– Igitambo cy’ukaristiya

-Amasakramentu

-Isengesho rya zaburi(Buribyari)

 

Atari muri urwo rwego :

-Ishapule

-Gushengerera

-Ibisingizo by’abatagatifu

-Urugendo rutagatifu

-Igitaramo cya Bikira Mariya

-Inzira y’umusaraba

-Indamutso ya Malayika

-Isengesho ry’amakoraniro(abakarisimatike, abambari, abalejiyo,abasaveri,abanyamutima,…)

 

Igice cya 3 : Guhimbaza Igitambo cy’Ukarisitiya

 

Igitambo cy’Ukarisitiya kigizwe n’ibice bibiri by’ingenzi : Kumva Ijambo ry’Imana no gutura igitambo cy’Ukaristiya. Turebere hamwe ibyo bice kimwe kimwe.

 

 

 

 

1. Kumva Ijambo ry’Imana

 

Mbere yo kwinjira mu gitambo cy’Ukarisitiya hari imyiteguro ya  ngombwa buri mukristu asabwa kugira ngo bimufashe guhimbaza uko bikwiye amayobera y’ugucungurwa kwa muntu yuzurizwa mu Misa.Agomba kuzirikana mbere ya byose ko aje guhura na Nyagasani ngo amutege amatwi, yakire ijambo rye kandi atungwe na We(umubiri n’amaraso bye). Ni byiza rero kuba yabanje kuzirikana amasomo y’uwo munsi.

 

Igihe abasomyi basoma Ijambo ry’Imana, mu ijwi riranguruye, abakristu bagomba kuba batuje, bicaye. Kumva no gutega amatwi ni ngombwa kuko igihe umusomyi asoma ari Kristu ubwe uba wibwirira umuryango w’Imana. Icyo umusomyi akora ni ugusoma ibyanditswe bitagatifu : agomba gusoma neza, aranguruye kandi yumvikanisha amagambo.

 

Nyuma y’amasomo abanza(abiri ku cyumweru no ku minsi mikuru ikomeye) hakurikiraho Inkuru Nziza(Ivanjili). Itangazwa n’umudiyakoni cyangwa umusaserdoti. Abakristu bayumva batuje kandi bahagaze. Bagomba bose guhaguruka ngo bahe icyubahiro Nyagasani Yezu Kristu, Jambo uje muri bo kubiyigishiriza.

 

2. Gutura igitambo cy’Ukaristiya

 

« Nuko Jambo yigira umuntu maze abana na twe »(Jn1,14)

Yezu Kristu yabanye n’abigishwa be igihe kirekire, agendana na bo abigisha iby’ijuru. Abagezaho ugushaka kw’Imana kandi abategura ngo bazashobore gusobanukirwa n’urupfu rumutegereje(Mt 16,21-23).

 

Ubwo igihe cyari cyegereje ngo yitangeho igitambo kinyura Imana kandi gikiza abantu Yezu Kristu yohereje intumwa ze ngo zitegure aho bagombaga kurira Pasika(Mt 26,17-19). Mu gihe basangiraga, yafashe umugati, amaze gushimira Imana arawumanyura arawubahereza ati « Nimwakire murye uyu ni umubiri wanjye ubatangiwe ; mujye mubikora namwe bibe urwibutso rwanjye. » Barangije kurya n’inkongoro ayigenzereza atyo avuga ati « Iyi ni inkongoro y’isezerano rishya, rishingiye ku maraso yanjye abamenewe. »(Lk 22,19-20 ; Mt 26,26-28).

 

Iyo Pasika ya Yezu Kristu ni yo duhimbaza mu gitambo cy’ukaristiya. Yezu Kristu yabanje kubana n’abigishwa be, abategurira gusangira na We iyo Pasika. Ni byo rero akora mu misa : abanza kwigisha abakristu mu gihe cyo gutega amatwi Ijambo ry’Imana. Bityo na bo bakabona kwinjira mu iyobera rya Pasika Kiliziya ihimbaza muri buri gitambo cy’Ukaristiya. Mu gitambo cy’Ukaristiya huzuzwa amateka y’ugucungurwa kwa muntu. Jambo yigira umuntu akabana na twe, akatwigisha, akatwituriraho igitambo ngo dukire. Ntabwo twibuka gusa ibyabaye kera, ahubwo biba biri kuba ako kanya  tubyizihiza.

 

3. Uko imihango ikurikirana

 

Nyuma yo kurebera hamwe ibice by’ingenzi bigize igitambo cy’Ukaristiya reka dukurikizeho ishusho mbonera y’uko imihango igenda ikurikirana muri icyo gitambo.

 

3.1. Kwinjira

 

Iyo umusaserdoti avuye mu sakristiya(aho bamwe bita mu rwambariro) abakristu bakera kwakira umukiza uje muri bo, maze bagahaguruka baririmbira hamwe. Indirimbo itangira igomba kuba izwi kugira ngo itume abakristu bunga ubumwe nk’uko n’ubundi baba bunze ubumwe muri Kristu ubahuje. Iyo ndirimbo ni ikimenyetso cy’urukundo n’ubuvandimwe bwabo,ikaririmbwa mu byishimo by’iyobera rizirikanwa mu gitambo cy’Ukaristiya cyabahuje.

 

3.2. Kuramutsa ikoraniro

 

Iyo umusaserdoti amaze gusoma altari akora ikimenyetso cy’umusaraba agasuhuza ikoraniro nk’uko Yezu Kristu yabigenzerezaga abigishwa be agira ati : « Mugire amahoro »(Yh 20,19). Indamutso igakomeza mu magambo umusaserdoti avuga abakristu bamusubiza. Ni ayo Pawulo Mutagatifu yakundaga gukoresha aramutsa amakoraniro yandikiraga(soma 2Kor 13,13 ; Gal 1,3 ; 2Tes 3,16 ; 2Tm 4,22).

 

3.3. Kwanga ibyaha(kwishinja)

 

Mbere yo gutega amatwi Ijambo ry’Imana no gutura igitambo cy’Ukaristiya birakwiye ko abakristu binjira mu gushaka kwa Yezu Kristu We wabwiraga abigishwa be ati :« Nimuhinduke kandi mwemere Inkuru Nziza »(Mk1,15). Bagombaga kwibuka ko abategeka kwiyunga n’umuvandimwe mbere yo kugeza ituro ryabo kuri altari(Mt 5,24). Ni yo mpamvu umusaserdoti asaba buri wese kwemera ko ari  umunyabyaha imbere y’Imana.

 

3.4. Kyrie : Tubabarire

 

3.5. Isengesho ry’ikoraniro

 

Iri sengesho ni ryo risoza imihango y’itangira rya misa. Umusaserdoti ararikira abakristu gusenga agira ati :« Dusabe ». Hagacaho akanya gato ko guceceka ngo buri wese agire icyo asaba. Nyuma umusaserdoti akavuga isengesho ry’ikoraniro ryumvikanamo iyobera rizirikanwa muri icyo cyumweru(cyangwa uwo munsi niba ari umunsi mukuru wihariye). Abakristu bakaryakira bati: « Amina ».

 

 

3.6. Amasomo

 

Iyo ari ku cyumweru cyangwa ku minsi mikuru ikomeye ya Kiliziya, amasomo ni abiri. Irya mbere riva mu Isezerano rya Kera, irya kabiri mu Isezerano Rishya. Naho ku minsi isanzwe isomo riba rimwe. Dore rero uko amasomo akurikirana : Isomo rya mbere rikurikirwa na zaburi yikirizwa. Iyo zaburi ni igisubizo cy’isomo rya mbere. Iteye ku buryo ihuza inyigisho na ryo. Isomo rya kabiri rigaragaza ko inyigisho z’Intumwa zikomeje kugenderwaho na Kiliziya kandi ko Kiliziya Gatolika ikomoka ku Ntumwa.

 

3.7. Ivanjili

 

Ivanjili ni yo gasongero muri liturjiya y’Ijambo ry’Imana kuko ari Yezu Kristu ubwe wibwirira ikoraniro ritagatifu nka cya gihe yajyaga ahirengeye akigisha rubanda. Ni yo mpamvu ihabwa ibyubahiro byihariye. Igihe umudiyakoni cyangwa se umusaserdoti ahagurutse ngo asome Ivanjili ikoraniro rirahaguruka rigashagara Yezu Kristu uje kubigisha rikamwakiriza ibisingizo bya Alleluia. Igitabo cy’Inkuru Nziza kigakikizwa n’amatara yaka. Ndetse ku minsi yateganijwe bakacyosa(batera icyotezo). Nyuma yo gusoma Ivanjili ikoraniro ryongera kugaragaza ko ryemeye inyigisho ya Yezu imaze gusomwa.Nuko bagasubiza bahagaze bati: “Uragasingizwa Kristu”.Nyuma bakicara.

 

 

 

 

 

 

3.8. Inyigisho

 

Umusaserdoti cyangwa umudiyakoni asobanura amasomo amaze gusomwa agerageza kuyahuza n’ubuzima bw’abakristu. Abakristu bagomba kumva ko ibyo basomewe byujurijwe aho ngaho muri uwo mwanya kandi kuri uwo munsi. Nuko atangira kubabwira ati: « Ibiri mu isomo mumaze kumva, mumenye ko byujujwe uyu munsi »(Lk 4,21). Bagomba rero gusobanukirwa neza kuko Jambo wabihaye mu masomo y’uwo munsi ari na We wituraho igitambo. Bityo kwakira neza iryo jambo ry’Imana bigaha abakristu kuza kwinjira neza mu iyobera ry’igitambo cy’Ukaristiya. Nk’uko Yezu Kristu yabanje gusobanurira abigishwa ba Emawusi ibyo Musa n’abahanuzi bavuze bimwerekeyeho mbere yo kumanyura umugati. Ni bwo amaso yabo yahumutse babona kumumenya(Lk 24,25-32).

 

3.9. Credo : Kwamamaza ukwemera

 

Havugwa indangakwemera ikubiyemo amahame y’ingenzi Kiliziya yemera kandi yigisha. Mu Misa z’imibyizi icyi gice kirasimbukwa,keretse iyo hari umunsi mukuru ukomeye.

 

3.10. Isengesho rusange

 

Iri sengesho ni ryo risoza igice cya mbere cya Misa ari cyo cyo kumva Ijambo ry’Imana.Kiliziya isaba ibyo ikeneye ikanasabira isi .Iri sengesho na ryo ntirivugwa mu misa z’imibyizi, uretse nyine ku minsi mikuru.

 

3.11. Gutura igitambo cy’Ukaristiya

 

Habanza gutegura amaturo no kuyahereza, hagakurikiraho

Isengesho riherekezaamaturo(ryarangira bagahaguruka),maze hagataho igice gikomeye giterurwa n’Isengesho rikuru ry’Ukaristiya : Ritangirwa n’amagambo umusaserdoti abwira imbaga y’Imana na yo ikamusubiza. Nyuma yayo hakurikiraho interuro igaragaramo Iyobera ry’uwo munsi. Iyo nteruro irangiye hakurikiraho « Nyirubutagatifu » yarangira abakristu bagapfukama bose. Gupfukama si ubushake bw’umukristu, ni ko Liturjiya ibiteganya.Isengesho rikuru ry’Ukaristiya rirakomeza rikarangizwa n’Igisingizo cy’Ubutatu Butagatifu kivugwa cyangwa kikaririmbwa n’umusaserdoti gusa:. « Dawe, Mana ishobora byose…… uko ibihe bihora bisimburana iteka » Abakristu bakaryakira bati : Amina.

 

3.12. Dawe uri mu ijuru

 

Iri sengesho Yezu yigishije abigishwa be riduhamagarira kongera kuzirikana ubuvandimwe dukomora ku Mana ,kwitabira ingoma yayo ,kurarikira ibyiza idutungisha, kubabarirana,no kwiragiza Imana.

 

3.13. Kwifurizanya amahoro

 

Mbere yo kwifurizanya amahoro umusaserdoti avuga isengesho risaba amahoro. Iyo abishatse asaba ikoraniro kurifatanya na we. Iyo atabisabye ryagombye guceceka.

 

 

 

 

 

3.14. Ntama w’Imana

 

Iri sengeshho rivugwa mu bwiyoroshye bw’umuntu ugiye kwakira Yezu Kristu ngo amutuze muri we nk’umukiza utanga amahoro.

3.15. Guhazwa

 

Igihe umusaserdoti cyangwa undi mukristu ufasha guhaza ahereje Ukaristiya aravuga ati « Umubiri wa Kristu », uyihawe agasubiza ati « Amina ». Iyo guhazwa birangiye, ikoraniro risabwa gutuza rizirikana ku Iyobera ry’Ukaristiya bamaze gusangira. Uwo mwanya wo guceceka urangirana n’igihe umusaserdoti amaze gusukura inkongoro. Nyuma yaho bashobora kuririmba indirimbo yo gushimira Imana.

 

3.16. Imihango y’isoza

 

– Amatangazo areba ikoraniro

– Isengesho ry’umwanzuro

-Gusezerera imbaga y’Imana

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Igice cya 4 : Umwaka wa liturjiya

 

1. Umwaka wa liturjiya ni iki ?

 

Ni umwaka wuzuye Kristu. Ibyo Yezu Kristu yakoze kugira ngo akize isi, Kiliziya Ntagatifu igenda ibyibukana icyubahiro umwaka wose, ku minsi idakuka. Buri cyumweru ku munsi witwa « Umunsi wa Nyagasani », ku cyumweru nyine Kiliziya yibuka izuka rya Nyagasani, rya rindi yizihiza rimwe mu mwaka ku munsi mukuru ukomeye wa Pasika ; ufatanye n’umunsi w’ibabara rye rihire(Iminsi y’inyabutatu ya Pasika : kuwa kane, kuwa gatanu, kuwa gatandatu mutagatifu).

 

Uko ibihembwe by’umwaka bisimburana(ari byo iminsi nyabutatu ya Pasika, igihe cya Pasika, igihe cy’Igisibo, igihe cya Noheli, igihe cya Adventi, igihe gisanzwe cy’umwaka) Kiliziya igenda izirikana amayobera y’imibereho ya Kristu, kandi ikibuka n’iminsi ngarukamwaka y’abatagatifu.

 

Umwaka wa liturjiya wuzuye Kristu kuko mu guhimbaza amayobera ye, Kristu ubwe aza akabana na Kiliziya ye ayitungisha Ijambo rye, ayitagatifuza mu masakramentu kandi ayisakazamo Roho We ngo ayiyobore mu bikorwa by’urukundo.

 

Umwaka wa liturjiya utangirana n’icyumweru cya mbere cya Adventi ukarangirana n’umunsi mukuru wa Kristu Umwami.

 

2. Ibihe bwite by’umwaka wa Kiliziya

2.1. Igihe cya Adventi

Mu gihe cya Adventi abakristu baba bitegura ukuza kwa Nyagasani. Ni cyo rero amasomo abashishikariza ku buryo bukurikira : Ibyumweru bibiri bibanza Kiliziya yibanda ku iyobera ry’ihindukira rya Nyagasani Yezu mu ikuzo. Naho ibyumweru bibiri bya nyuma hakazirikanwa imyiteguro y’ivuka ry’Umukiza Jambo wigize umuntu. Yaba amasomo, yaba amasengesho, byose bishishikariza kuba maso. Mu gihe cya Adventi Gloria cyangwa Imana nisingizwe mu Ijuru ntikoreshwa.

 

2.2. Igihe cya Noheli

 

Mu gihe cya Noheli, Kiliziya ihimbaza iyobera ry’ukwigira umuntu kwa Jambo, ari We Mukiza umuryango wa Israheli wari warategereje igihe kirekire nk’uko bizirikanwa muri Adventi. Yaje rero ari urumuri rumurikira abagenderaga mu mwijima w’icyaha(Iz 9,1-2). Noheli ni igihe cy’ibyishimo kuko tuyiboneramo urukundo rwahebuje Imana idukunda yo yashatse ko umwana wayo yigira umuntu agasangira natwe kamere- muntu. Ibyo rero bigatuma twunga ubumwe na kamere- mana ye. Zuba rirashe rero yaje mu bantu ababohora ku ngoyi y’umwanzi wari ubaboheye mu mwijima. Bityo abantu binjiye mu mucyo no mu bwigenge bw’abana b’Imana, aho bagomba kuba mu byishimo n’amahoro bisesuye, kuko umwami w’amahoro yabavukiye. Igihe cya Noheli gitangirwa n’umunsi mukuru nyirizina w’ivuka ry’Umukiza. Uwo munsi mukuru wizihizwa mu byiciro bine : mu misa yo ku mugoroba, ku itariki ya 24 Ukuboza, misa y’igicuku cya Noheli, misa yo mu museso n’iyo ku manywa. Mu bimenyetso by’ingenzi biranga umunsi mukuru wa Noheli twavuga ikirugu gishushanya ikiraro Yezu yavukiyemo i Betelehemu. Ikindi ni Gloria(indirimbo y’abamarayika) yongera kuririmbwa. Twibuke ko iba yarahagaze kuririmbwa mu gihe cya Adventi cyose. Igihe cya Noheli kirangirana n’umunsi mukuru wa Batisimu ya Nyagasani.

 

2.3. Igihe cy’Igisibo

 

Igihe cy’igisibo kimara iminsi mirongo ine. Iminsi 40 y’igisibo ifasha abakristu kumarana na Kristu mu butayu ya myaka 40 Abanyayisraheli bamaze mu butayu bagenda bagana mu gihugu cy’isezerano. Muri iyo myaka yose bagiye bahura n’imibabaro myinshi, cyane cyane inzara n’inyota. Rimwe na rimwe bacikaga intege nyamara kandi bikababera umwanya wihariye wo kwibonera ineza n’impuhwe bya Nyagasani. Igihe cyose biyemezaga kumutakambira kandi bicuza ibyaha byabo, Uhoraho na We yabagiriraga ubuntu, akabatabara mu magorwa yose babaga bagezemo. Bityo rero abakristu kimwe n’abitegura guhabwa Batisimu mu gitaramo cy’uwa gatandatu mutagatifu, bahamagarirwa kwibuka ko bari mu rugendo rugana umukiro. Bakitegura rero bihana, bicuza ibyaha byabo kandi bakora ibikorwa by’urukundo bakabifashwamo n’isengesho rijyana n’ukwigomwa kuvuye ku mutima.

 

Uwa gatatu w’ivu 

 

Igihe cy’Igisibo gifungurwa n’uwa gatatu w’ivu. Kuri uwo munsi hakorwa umuhango wo gusigwa ivu ku gahanga. Ibyo bikibutsa abakristu ko umuntu yavuye mu gitaka ari na cyo azasubiramo. Bityo rero uwo muhango uhamagarira abakristu guhinduka, bagashyira ubuzima bwabo mu biganza by’uwabaremye ngo abasubize ubuzima. Iyo rero ni yo Nkuru Nziza basabwa kwemera no kuyoboka(Mk 1,15).

Nyuma y’uwa gatatu w’ivu hakurikiraho ibyumweru bitanu by’igisibo. Ku cyumweru cya kane basabwa kurangamira ikuzo rya Pasika ryegereje maze bakarangwa n’ibyishimo bya Yeruzalemu ikereye kwakira Umwami uje uyigana ku cyumweru cya mashami ari cyo cya 6 cy’igisibo.

 

 

Icyumweru cya mashami

 

Icyumweru cya mashami ni cyo cyinjiza abakristu mu cyumweru gitagatifu. Kuri uwo munsi hahimbazwa amayobera abiri. Icya mbere, abakristu bibuka Yezu yinjira mu murwa wa Yeruzalemu nk’uwatsinze, bibuka kandi ububabare bwa Nyagasani.

Yezu yinjira muri Yeruzalemu nk’umwami : Ku cyumweru cya mashami abakristu batangira bibuka uburyo Yezu Kristu yinjiye muri Yeruzalemu maze akakirwa nk’umwami. Mbere yo gutangira igitambo cya misa abakristu bakora umutambagiro muremure bitwaje amashami kandi baririmba indirimbo z’ibyishimo.[1] Ibyo rero bishushanya uko Yezu yashagawe n’imbaga nyamwinshi, ubwo yinjiye i Yeruzalemu bagasasa imyitero yabo mu mayira aho icyana cy’indogobe cyari kimutwaye cyanyuraga hose. Uyu mutambagiro kandi ukubiyemo ibyishimo n’amizero by’umuryango w’Imana uri mu rugendo rugana muri Yeruzalemu nshya yo mu ijuru.

 Ububabare bwa Nyagasani : Ku cyumweru cya mashami abakristu basomerwa ububabare bwa Yezu Kristu uko bwanditswe na Matayo, kugira ngo bashobore kurangamira umusaraba muri icyo cyumweru gitagatifu. Ntibagomba ariko guheranwa n’ububabare bw’umusaraba, ahubwo basabwa kurangamira kurushaho ibyishimo ubazanira mu iyobera rya Pasika.

 

Umutambagiro wa mashami :

 

– Abakristu bateranira hanze ya Kiliziya n’amashami yabo.

– Umusaserdoti mu gishura gitukura azana n’abahereza aho abakristu bateraniye.

– Haririmbwa indirimbo ya Hozana bagira bati : Nihasingizwe uje mu izina rya Nyagasani. Nahabwe impundu mu     ijuru. Bashobora no kuririmba indi ndirimbo isa n’iyi.

– Nyuma y’ijambo rigufi rigamije kwinjiza abakristu mu iyobera ry’uwo munsi,  umusaserdoti avuga isengesho riha                          umugisha amashami bazanye. Icyo gihe rero hakurikiraho gutera amazi y’umugisha kuri ayo mashami.

– Hasomwa ivanjili ivuga uko Yezu yinjiye muri Yeruzalemu ari Umwami ushagawe.

– Inyigisho y’umusaserdoti cyangwa umudiyakoni.

– Umutambagiro winjira mu Ngoro y’Imana.

 

Icyitonderwa

Igisibo gitangira ku wa gatatu w’ivu kikarangira ku wa kane mutagatifu mbere ya misa y’umugoroba. Mu gihe cy’igisibo kandi ntabwo baririmba Alleluya na Gloria (Imana nisingizwe mu Ijuru).

 

2.4. Icyumweru Gitagatifu

 

Icyumweru gitagatifu gitangirana n’icyumweru cya mashami kikagera ku wa gatandatu mutagatifu mbere ya misa y’igitaramo cya Pasika.

 

2.4.1. Iminsi nyabutatu ya Pasika

Iyi minsi ntibarirwa mu gisibo,kuko kirangira ku wa kane mutagatifu nimugoroba nk’uko tumaze kubivuga haruguru.

2.4.2. Uwa kane mutagatifu

 

Ku wa kane mutagatifu haba misa ebyiri. Iya mbere isomerwa kuri Katedrali, igasomwa n’umwepiskopi akikijwe n’abasaserdoti bose ba diyosezi ye. Muri iyo misa ni ho umwepiskopi aha umugisha amavuta matagatifu azakoreshwa mu mihango ya Batisimu n’Ugukomezwa mu gitaramo cya Pasika ndetse no mu bindi bihe by’umwaka bizakurikiraho. Muri iyo misa abasaserdoti basubira kandi mu masezerano yabo. Iyi misa iba mu gitondo. Iya kabiri ari yo misa y’iremwa ry’Ukaristiya iba nimugoroba(yo ariko ntibera kwa musenyeri gusa). Ku wa kane mutagatifu ni bwo Yezu yaremye Ukaristiya. Mu isangira rye rya nyuma n’intumwa ze yari agamije kubinjiza ku buryo bw’integuza mu iyobera ry’ibyari bigiye kumubaho. Abaha rero umubiri we n’amaraso ye ho cya gitambo yajyaga kwituraho ku musaraba ngo akize muntu urupfu rwari rumwugarije. Iryo sangira ni ryo dukora muri buri gitambo cy’Ukaristiya, tuzirikana urupfu n’izuka bya Kristu kandi tugategereza mu byishimo ihindukira rye. Nyamara kandi tukishimira kubana na We nk’uko yabyivugiye ati « Ndi kumwe na mwe kugeza igihe isi izashirira ».

 

2.4.3. Uwa gatanu mutagatifu

 

Uwa gatanu  mutagatifu ni umunsi wo gusiba muri Kiliziya yose. Kuri uwo munsi nta gitambo cy’Ukaristiya giturwa. Ni umunsi w’ububabare n’urupfu bya Yezu Kristu. Kuri uwo munsi rero umusaraba aho uri hose uramanurwa cyangwa ugafunikwa igitambaro cy’isine. Ni icyunamo ku bakristu. Umuhimbazo w’uwo munsi ugizwe n’ibice bine by’ingenzi :

 

2.4.3.1. Ijambo ry’Imana

 

-Iz 52,13-53,12,

-Heb 4,14-16.5,7-9,

-Yh 18,1-19,42 (bashobora kuyiririmba cyangwa kuyisoma abakristu bahagaze).

 

 

 

 

 

 

 

2.4.3.2. Isengesho rusange risabira isi yose

 

 

Nta muntu n’umwe ugomba kwibagirana muri iryo sengesho kubera ko umukiro ushingiye ku rupfu n’izuka bya Yezu Kristu ugomba kugera kuri bose. Yezu Kristu yitangiye isi yose.

 

 

 

2.4.3.3. Kuramya umusaraba mutagatifu

 

Umuhango wo kuramya umusaraba ukorwa ku buryo bubiri:

 

 Uburyo bwa mbere :

Utwaye umusaraba aza aherekejwe n’abahereza batwaye amatara yaka. Azana umusaraba ufunitse mu mwenda w’isine maze akawushyikiriza umusaserdoti uba uhagaze imbere ya Altari. Akawakira akaworosora igice cyo hejuru maze akawushyira ejuru aririmba ati « Dore igiti cy’umusaraba cyamanitsweho agakiza k’isi yose » ; bose bati « Nimuze turamye ». Maze bose bagapfukama akanya gato kandi bucece ngo bawuramye. Umusaserdoti agafunukura ukuboko kw’iburyo k’umusaraba, akongera kuwushyira ejuru kurushaho kandi no mu kuririmba akongera ijwi ati « Dore igiti cy’umusaraba… » ; bose bati « Nimuze turamye ». Bakongera bagapfukama. Hanyuma umusaserdoti akaworosora wose akawushyira ejuru cyane kandi aririmba cyane ati « Dore igiti cy’umusaraba… ». Bose bati « Nimuze turamye ». Bagapfukama kugira ngo bakomeze kuwuramya. Ibyo birangiye, umusaserdoti atereka umusaraba ahateguwe, maze ikoraniro rigasimburana riza kuwuramya.

 

Uburyo bwa kabiri :

Umusaserdoti cyangwa se umudiyakoni aherekejwe n’abahereza ajya ku muryango wa kiliziya aho baba bashyize umusaraba udafunitse kandi ukikijwe n’amatara yaka. Afata umusaraba, abahereza bagafata ya matara maze bagakikiza umusaraba, bagakora umutambagiro berekeza kuri Altari. Bagitangira umutambagiro, hagati mu kiliziya n’imbere ya Altari, utwaye umusaraba awushyira ejuru aririmba ati « Dore igiti cy’umusaraba… » Bose bati « Nimuze turamye… » Icyitonderwa ni uko nk’uko byavuzwe ku buryo bwa mbere, uko ashyize ejuru kurushaho ni ko yongera ijwi. Iyo bamaze kumwikiriza bapfukama bucece maze bakawuramya. Iyo ibyo birangiye umusaraba ushyirwa ahateguwe ukikijwe na ya matara maze ikoraniro rikaza kuwuramya. Mu kuwuramya, umusaserdoti ,abahereza n’abasomyi bakurikiwe n’ikoraniro basimburana imbere y’umusaraba bakawuramya bapfukama cyangwa bawuhobera ndetse bashobora no kuwusoma biterwa n’umuco. Hanyuma buri wese agasubira mu mwanya we akicara mu gihe baririmba igisingizo cy’umusaraba cyangwa izindi ndirimbo zikwiranye n’icyo gihe.

 

 

2.4.3.4. Isangira ritagatifu

 

Kuramya umusaraba birangiye, umudiyakoni cyangwa umusaserdoti ubwe ajya kuzana Isakramentu Ritagatifu aho barishyize. Hagati aho, Altari irategurwa kuko baba baraye bayambuye. Iyo Isakramentu rije, ikoraniro ryose rirahaguruka maze hagakurikiraho imihango y’isangira. Icyitonderwa ni uko nyuma y’isangira umusaserdoti aramburira ibiganza ku ikoraniro ariha umugisha (nta kimenyetso cy’umusaraba) maze ikoraniro rigataha bucece (nta ndirimbo yo gutaha).

 

2.4.4. Uwa Gatandatu Mutagatifu :

 

Ku wa gatandatu nta misa, nta n’Ijambo ry’Imana biteganijwe. Abakristu bazirikana Yezu uri mu mva, aho yamanutse ngo amenyeshe roho z’abapfuye Inkuru Nziza y’umukiro yegereje.

 

2.5. Igihe cya Pasika

 

Igihe cya Pasika gitangirana n’igitaramo cyo kuwa gatandatu mutagatifu, kikazarangirana n’umugoroba wa Pentekosti.

 

2.5.1. Igitaramo cya Pasika

 

Ijoro rya Pasika ku bakristu ni ipfundo ry’ imihimbazo yose ikorwa hibukwa urupfu n’izuka bya Kristu . Ni ryo andi majoro yose ahimbarizwamo urupfu n’izuka bya Kristu akesha kubaho. Umuryango w’Imana (Kiliziya) ugomba kuba wateranye nko muri rya joro Abayisiraheli bariyemo umwana w’intama ya Pasika baraye bari busohoke mu Misiri. Iryo joro bambutsemo inyanja itukura ni ryo Yezu Kristu yaciriyemo ingoyi y’urupfu maze akazuka yisesuyeho ikuzo. Iryo joro rinashushanya igihe cyose Kiliziya ibamo itegereje ubutarambirwa ihindukira rya Nyagasani. Rigomba rero kwibutsa abakristu ko bagomba guhora bari maso kandi biteguye kumwakira (Mt 25,13).

 

Umuhimbazo w’igitaramo cya Pasika ugizwe n’ibice bine bikurikira :

– Imihango y’urumuri rwa Pasika

– Ijambo ry’Imana

– Guhimbaza batisimu y’ abatowe

– Igitambo cy’Ukaristiya.

 

 

2.5.1.1. Imihango y’Urumuri rwa Pasika

 

Urumuri rwa Pasika (cyangwa se itara rya Pasika) rushushanya ka gacu kererana kamurikiraga Abayisiraheli mu butayu. Urwo rumuri rero ni Kristu ubwe umurikira isi. Iyo mihango y’urumuri rwa Pasika ikurikirana itya :

– Guha umugisha umuriro no gutegura itara rya Pasika. Iki gihe abakristu baba bakikije umuriro, hanze ya Kiliziya. Nta tara na rimwe riba ryaka (ni umwijima) .

– Umusaserdoti asharaga ikimenyetso cy’umusaraba ku itara rya Pasika yifashishije akuma gashyushye. Yandikaho Alufa (hejuru) na Omega (hasi) . Hagati muri uwo musaraba akandikaho imibare y’umwaka.

-Gushinga udusoro (dutanu) tw’ububane mu itara rya Pasika.

-Gukongeza itara rya Pasika kuri wa muriro.

-Umutambagiro: iyo hari umudiyakoni ni we utwara itara. Iyo adahari ni umusaserdoti uritwara. Iyo uritwaye ageze mu muryango wa kiliziya arishyira ejuru aririmba ati: urumuri rwa Kristu. Bose bati: dushimiye Imana. Iyo ageze hagati nabwo abigenza atyo. Abakristu bagacana amatara yabo kuri iryo tara rya Pasika. Iyo ageze imbere ya Altali na bwo arishyira hejuru akaririmba ya magambo. Amatara yo mu kiliziya aracanwa (iyo kiliziya ifite amashanyarazi). Itara rya Pasika rigaterekwa aho ryateganyirijwe. Hakurikiraho kuririmba indirimbo ya Pasika( Exultet); yarangira abakristu bakazimya amatara yabo bakicara.

 

 

2.5.1.2. Ijambo ry’ Imana

 

Hateganyijwe amasomo icyenda asubira mu mateka yose y’ugucungurwa kwa muntu kuva ku iremwa ry’isi kugeza mu iyuzuzwa ryayo, mu rupfu n’ izuka bya Kristu: arindwi mu Isezerano rya Kera ; abiri mu Isezerano Rishya. Bitewe n’impamvu zimwe na zimwe zishoboka zireba ikoraniro(umutekano n’ibindi), amasomo yo mu Isezerano rya Kera ashobora kugabanywa. Icyakora ntibashobora gufata munsi y’abiri cyangwa atatu. Muri ayo masomo ntihagomba kuburamo isomo ryo mu gitabo cy’Iyimukamisiri. Nyuma ya buri somo haza indirimbo ikurikirwa n’isengesho ry’umusaserdoti avuga abakristu bose bahagaze. Ryarangira bakicara bucece. Iyo harangiye amasomo y’Isezerano rya Kera, bacana amatara yandi yo kuri Altali uko bayateguye, maze hagaterwa Gloria(Imana nisingizwe mu Ijuru) iririmbwa ingoma n’inzogera bivuga. Hakurikiraho isengesho ry’ikoraniro. Abakristu bakicara bagatega amatwi isomo ryo mu Isezerano Rishya. Hanyuma abakristu bagahaguruka bakaririmba Alleluia ikurikirwa n’Ivanjiri n’inyigisho.

 

2.5.1.3. Imihango ya Batisimu no Gukomezwa

 

Iyo hari butangwe amasakaramentu ya Batisimu n’Ugukomezwa, ni yo akurikira inyigisho y’umusaserdoti. Hanyuma n’abakristu bose bagasubira mu masezerano yabo ya Batisimu. Iyo ayo masakaramentu ntayatanzwe hakorwa gusa imihango yo gusubira mu masezerano ku bakristu. Hakurikiraho amasengesho rusange kuko nta ndangakwemera (Credo) iririmbwa.

 

2.5.1.4. Gutura igitambo cy’Ukaristiya

 

Hakorwa imihango isanzwe.

 

2.5.2. Icyumweru cya Pasika

 

Imihango ya Misa ikurikirana uko bisanzwe, igakorwa mu byishimo bya Pasika.

Liturjiya y’uwo munsi yinjiza abakristu muri iri yobera: Imana yugururiye muntu amarembo y’ubugingo bw’iteka ibigirishije Umwana wayo w’ikinege watsinze urupfu maze akazuka. Mu guhimbaza ibirori by’izuka rya Nyagasani, abakristu basaba Imana Data kuzukana na Kristu kugira ngo babe mu mucyo w’ubugingo bw’iteka babikesha k muNyakibanda ,1999/2000.uvugururwa na Roho Mutagatifu.

Nyuma y’isengesho ry’umwanzuro, umusaserdoti ashobora gutanga umugisha w’umunsi mukuru.

Kuva kuri Pasika kugeza ku cyumweru cya kabiri cya Pasika, basezerera ikoraniro batya: Nimujyane amahoro ya Kristu, Alleluya! Alleluya! Dushimiye Imana, Alleluya! Alleluya!

 

2.5.3. Igihe cya Pasika gitangira ryari kikarangira ryari ?

 

Igihe cya Pasika ni iminsi 50 iva ku cyumweru cy’Izuka ikagera ku cyumweru cya Pentekosti. Iyo minsi ihimbazwa mu byishimo n’umunezero. Ihimbazwa nk’aho byabaye umunsi mukuru umwe. Ndetse umuntu yavuga ko iyo minsi 50 ari «umunsi umwe w’Icyumweru gikuru.» Muri iyo minsi ni bwo abakristu baririmba Alleluya ku buryo bw’umwihariko.

 

Ibyumweru byo muri iyo minsi 50 byitwa ibyumweru bya Pasika. Nyuma y’icyumweru cy’Izuka, babyita icya 2, icya 3, icya 4, icya 5, icya 6 n’icya 7 cya Pasika. Icyumweru cya Pentekosti gisoza icyo gihe gitagatifu cy’iminsi 50.

 

Iminsi munani ya mbere y’icyo gihe cya Pasika yizihizwa nk’iminsi mikuru ikomeye ya Nyagasani; ni byo bita: «Iminsi munani y’ibirori bya Pasika

 

Ku munsi wa 40 nyuma ya Pasika, hizihizwa Asensiyo ya Nyagasani, keretse rero mu bihugu uwo munsi udategetswe nk’umunsi mukuru ukomeye. Icyo gihe wimurirwa ku cyumweru cya karindwi cya Pasika.

 

Iminsi ikurikira Asensiyo , kugeza ku wa gatandatu ubanziriza Pentekosti, na wo ubariwemo, bitegura Umubwiriza Roho Mutagatifu. Nyuma ya Pentekosti itara rya Pasika ntiryongera gucanwa.

 

 

 

 

2.6. Igihe gisanzwe cy’umwaka

 

2.6.1. Dusobanukirwe n’igihe gisanzwe

 

Uvanyemo ibihe byihariye, mu mwaka hasigara ibyumweru 33 cyangwa 34 bidafite iyobera iri n’iri rya Kristu bahimbaza. Ahubwo bahimbaza iyobera rya Kristu ku buryo bwa rusange, cyane cyane ku munsi w’icyumweru. Icyo gihe cyitwa Igihe gisanzwe cy’umwaka wa Kiliziya.

 

Igihe gisanzwe cy’umwaka wa Kiliziya gitangira ku wa mbere ukurikira icyumweru kiba nyuma y’itariki ya 6 Mutarama; kigakomeza, kikagera ku wa kabiri ubanziriza Igisibo, na wo ubariwemo. Kikongera gutangira ku wa mbere nyuma y’icyumweru cya Pentekosti kikarangira mbere y’amasengesho y’umugoroba w’umunsi ubanziriza icyumweru cya mbere cy’Adventi.

 

2.6.2. Iminsi mikuru ikomeye ya Nyagasani iba mu gihe gisanzwe cy’umwaka

 

-Umunsi mukuru w’Ubutatu Butagatifu : uba ku cyumweru cya mbere nyuma ya Pentekosti.

-Umunsi mukuru w’Isakramentu Ritagatifu : ubusanzwe, uyu munsi mukuru uba ku wa kane ukurikira umunsi w’Ubutatu Butagatifu. Ariko mu bihugu umunsi w’Isakramentu Ritagatifu atari umunsi mukuru utegetswe, bawuhimbaza ku cyumweru gikurikira icy’Ubutatu Butagatifu, ni ukuvuga ku cyumweru cya kabiri nyuma ya Pentekosti.

-Umunsi mukuru w’Umutima Mutagatifu wa Yezu: bawuhimbaza ku wa gatanu ukurikira icyumweru cya kabiri nyuma ya Pentekosti.

Umunsi mukuru wa Nyagasani Yezu Kristu Umwami w’ibiremwa byose : bawuhimbaza ku cyumweru giheruka iby’igihe gisanzwe cy’umwaka

 

3.Amabara aranga ibihe by’umwaka wa Liturjiya

 

Uko ibihembwe by’umwaka bisimburana, Kiliziya igenda izirikana amayobera y’imibereho ya Kristu, kandi ikibuka n’iminsi ngarukamwaka y’abatagatifu. Ayo mayobera y’imibereho ya Kristu abumbye amahame y’ukwemera menshi, anyuranye kandi yuzuzanya Kiliziya ihimbaza. Ni yo mpamvu Kiliziya igenda ihinduranya amabara mu gihe cy’umwaka wa liturjiya haba mu myambaro mitagatifu y’abasaserdoti, haba mu myenda itatse Altali na taberinakuko, kugira ngo yerekane iyobera rya Kristu cyangwa ihame ry’ukwemera ihimbaza kandi yumvikanishe amatwara y’imibereho ya gikristu ihora ijya mbere mu rusimburane rw’ibihembwe by’umwaka wa Kiliziya.

 

Ibara ry’umweru ni ryo ryabaye irya mbere mu gukoreshwa mu Kiliziya. Abaherutse kubatizwa bambaye imyambaro y’umweru ku cyumweru cya Pasika, bakomezaga kuwambara nko mu gihe cy’iminsi munani ikurikiyeho. Iryo bara ni ryo ryonyine ryakoreshwaga muri Kiliziya mu ntangiriro zayo kuko ryari rifite imvugo-shusho muri Bibiliya: Mu gihe Yezu yihinduye ukundi, imyambaro yereranaga nk’urubura (Mt 17, 2), Abamalayika bigaragarizaga abantu bambaye ibyera (Mk 16, 5; Hish 18, 1), Abatagatifu bameshe amakanzu yabo bakayezereza mu maraso ya Ntama (Hist 7, 13-14).

 

Uko ibihe byagiye bisimburana, Kiliziya yagiye ikoresha andi mabara, yose hamwe aba atandatu:  umweru, umutuku, icyatsi kibisi, isine, umukara, iroza . Ndetse imikoreshereze y’ayo mabara yaje kugirwa itegeko na Papa Inosenti wa III (1216) wibanze cyane ku mabara ane:  umweru, umutuku, umukara, icyatsi kibisi. Mu gukurikiza amabara yateganyijwe, hari ibintu bibiri byo kwitondera:

 

-Umwenda utwikira Taberinakulo, igishura n’indangabubasha by’umusaserdoti, umwenda utatse itangarizo, bigomba kugira ibara rimwe rijyanye na Misa y’umunsi cyangwa rijyanye n’igihe Kiliziya irimo. Twibutse ko Altari, ikanzu n’impishabitugu by’umusaserdoti bihorana ibara ryera.

 

-Ibara riteganyijwe mu Misa y’umunsi rigomba kubahirizwa. Icyakora ku minsi y’ibirori bikomeye imyambaro mitagatifu y’abasaserdoti ishobora kugira ibara ryiza ridahuye na Misa y’umunsi cyangwa indangabubasha zabo zikagira amabara adahuye- igihe Misa ivuzwe hamwe n’abasaserdoti benshi- ariko hakirindwa gutuma abakristu babyibazaho . Urugero: abasaserdoti bakwirinda, nk’ igishura cy’umukara ku munsi mukuru w’ibyishimo.

 

Turebere hamwe imikoreshereze y’ayo mabara atandatu n’icyo asobanura:

 

3.1. Ibara ry’umweru :

 

Mu ntangiriro za Kiliziya, ibara ryera ni ryo ryonyine ryakunze gukoreshwa ku mpamvu eshatu z’ingenzi:

a)Ni ibara ryuzuye, ribumbye andi mabara yose. Umweru ushushanya urumuri. Yezu ni we Rumuri ruboneshereza abari mu mwijima. Umweru ushushanya ikuzo, ububasha, ubwami n’ubudashanguka. Bityo ukaba ikimenyetso kiranga Imana muri Kamere-mana yayo. Abasaserdoti, mu gitambo cya Misa, bambaye ibara ryera, baba bagaragaza ikuzo n’ububasha by’abagaragu ba Nyagasani.

b)Ni ikimenyetso kiranga ikitagira ubwandu nk’uko urubura rwererana. Bityo, umweru ukaba ikimenyetso cy’ubusugi ku mukobwa, cyo kuba umwere ku wakekwagaho icyaha, no kuba inyangamugayo mu murimo w’ubutabera. Iryo bara rigaragaza rero amizero y’ubuzima nyuma y’urupfu.

c)Ni ikimenyetso kiranga ibyishimo. Ku minsi mikuru hambarwaga imyambaro yera kugira ngo hagaragazwe ibyishimo. Mu myambaro mitagatifu y’ibara ryera, Abasaserdoti baba bagaragaza bya by’ishimo byo mu ijuru bihoraho iteka ryose.

 

Iri bara rikoreshwa :

-Mu mihango na Misa byo mu gihe cya Pasika n’icya Noheli ;

-Mu minsi mikuru ikomeye n’iminsi yibukwa ya Nyagasani ariko iterekeye ububabare bwe ;

-Mu minsi mikuru ikomeye n’iminsi yibukwa ya Bikira-Mariya, iy’Abamalayika, iy’Abatagatifu batahowe Imana,

-Ku munsi mukuru w’Abatagatifu bose (1 Ugushyingo), uwa Yohani Batisita Mutagatifu (24 Kamena), uwa Yohani Umwanditsi w’Ivanjiri (27 Ukuboza), uw’Intebe ya Mutagatifu Petero (22 Gashyantare) n’uw’Ihinduka rya Pawulo Mutagatifu (25 Mutarama).

 

 

3.2. Ibara ry’umutuku :

 

Umutuku ni ikimenyetso kiranga umuriro n’amaraso. Uwo muriro n’amaraso bivuga iki ?

a)Umuriro: Umuriro, muri Bibiliya, ni imvugo-shusho ishushanya Imana, Roho-Mutagatifu, urukundo. Imana yigaragarije Musa mu kibatsi cy’umuriro waka mu gihuru rwagati (Iyim 3, 2-5). Igitabo cy’Ivugururamategeko, umutwe wa 4, umurongo wa 24, kitubwira ko Uhoraho Imana ari nk’umuriro utsemba. Mu butabera bwayo, Imana yacanye amoko abiri y’umuriro kugira ngo ihane abagomeramana : umuriro w’iteka na purugatori. Icyakora tuzi kandi ko Imana yacanye kuri iyi si ubundi bwoko bw’umuriro : umuriro w’urukundo. Roho Mutagatifu wigaragaza mu ndimi zisa n’iz’umuriro (Int 2, 3-4) ni we ukora by’umwihariko umurimo wo gukongeza ku isi uwo muriro w’urukundo. Ni we muriro w’urukundo kuko acengera muntu wese, akamukora hose kandi akamumurikira nk’uko umuriro utwika hose, ugacengera hose kandi ugatanga urumuri. Ni uko bimeze no ku rukundo rw’Imana : urukundo Yezu yakongeje mu mutima wa muntu rukwira hose, rukamucengera hose kandi rukamubera urumuri.

b)Amaraso : umutuku ugaragaza amaraso intungane z’Imana zemeye kumena ku bwende bwazo kubera urukundo ruhebuje zari zifitiye Imana n’abantu. Muri izo ntungane z’Imana twavuga Yezu w’i Nazareti wemeye kumena amaraso ye ngo akize muntu urupfu n’icyaha, Intumwa n’abandi bose bahowe Imana. Ni yo mpamvu, Papa Bonifasi wa III yageneye Abakaridinali umwambaro w’ibara ritukura (ahagana mu 1295) ngo ubabere ikimenyetso cy’uko bagomba kwitangira Kiliziya kubera urukundo kandi mu rukundo kugeza n’ubwo bayipfira.

Muri make, ibara ry’umutuku ni ikimenyetso cy’urukundo ndenga-kamere rugeza aho nyirarwo yemera kumena amaraso ye yitangira abandi, ni ikimenyetso kiranga Roho-Mutagatifu, We muriro w’urukundo ugomba kugurumana ku isi hose.

 

Iri bara rikoreshwa :

-Ku cyumweru cy’ububabare no ku wa Gatanu Mutagatifu ;

-Ku munsi mukuru wa Pentekositi ;

-Ku minsi yibuka ububabare bwa Nyagasani ;

-Ku minsi mikuru y’Intumwa, Abanditsi b’amavanjili -n’Abahowe Imana.

 

3.3. Ibara ry’icyatsi kibisi :

 

Ni ibara rigaragaza ubuzima busanzwe bwa buri munsi nk’uko ibiti bibisi kimwe n’ibindi byatsi bibisi bikunda kugaragaza ibara ry’icyatsi kibisi mu mibereho yabyo ya buri munsi. Igiti kibisi cyifitemo ubuzima, gitanga ubuzima ku bindi biti naho igiti cyumwe nta buzima kiba cyifitemo, kiba cyarapfuye. Yezu ubwe yigereranya n’igiti kibisi mu Ivanjili ya Luka : « None se niba bagiriye batya igiti kibisi, icyumye bazakigenzereza bate ? » (Lk 23, 31). Ibara ry’icyatsi kibisi rishushanya Yezu-Kristu utanga ubugingo, utwihaho ifunguro ry’ubugingo buri munsi mu Ijambo rye no mu masakramentu yadusigiye.

 

Iri bara rikoreshwa mu mihango no mu Misa byo mu gihe gisanzwe cy’umwaka.

 

3.4. Ibara ry’isine :

 

Isine bamwe bita ikigina ryagiye riranga ibintu bitandukanye mu mateka y’abantu : icyunamo, ubwami, ubutegetsi, ubukungu. Muri ibi bihe mu Kiliziya iryo bara rigaragaza igihe cy’icyunamo, cy’akababaro n’iryo kwicuza.

 

Ibara ry’isine rikoreshwa

-Mu gihe cy’Adventi,

-Mu gisibo,

-Mu mihango y’ishyingura no mu Misa y’abapfuye.

 

 

3.5. Ibara ry’umukara :

 

Mu by’ukuri, umukara si ibara, ni igisigarizwa cy’ibura ry’andi mabara yose. Ni yo mpamvu umukara ushushanya umwijima. Umukara ukoreshwa kugira ngo hagaragazwe igihe cy’icyunamo, agahinda, amaganya, amarira. Nyamara umukara mu Kiliziya ni ikimenyetso cy’icungurwa rya muntu , cy’uko Yezu-Kristu yacunguje muntu amaraso ye.

 

Ibara ry’umukara, muri Liturjiya, rishobora gukoreshwa mu Misa z’abapfuye.

 

3.6. Ibara risa na roza :

 

Iryo bara rishobora gukoreshwa ku cyumweru cya « Nimwishimire » (icya 3 cy’Adventi) no ku cya « Ishime Yeruzalemu » (icya 4 cy’igisibo).

 

 

Umwanzuro

Iyo bavuga Misa zikorerwamo imihango mitagatifu hakoreshwa amabara yabigenewe, ay’umweru, cyangwa ay’umunsi mukuru. Mu Misa zo gusaba igikenewe cyose, hakoreshwa ibara rihuje n’uwo munsi cyangwa n’igihe Kiliziya irimo, cyangwa ibara ry’isine igihe bashaka kwihana. Mu Misa z’ubuyoboke hakoreshwa ibara rihuje na Misa ivugwa,irihuje n’umunsi cyangwa igihe Kiliziya irimo.

 

 

 

 

 

 

 

Nyuma yo kurebera hamwe icyo Liturjiya bivuga n’uko yagombye gutunganywa kugira ngo igere ku nshingano zayo zo guhuza abakristu n’Imana ibasanga ngo ibatagatifuze maze babashe kuyisingiza uko bikwiye,turarikiye abazifashisha iyi nyigisho bose kujya bazirikana ko uwo murimo mutagatifu wa Kiliziya ugomba kubahwa rwose,kuko ugamije gukomeza amateka y’ugucungurwa kwa muntu.Ni yo mpamvu ukorwa mu izina rya Kiliziya,umubiri nyabuzima wa Kristu, kristu ubwe.

 

 

 

 

 

 

Isomo ryateguwe na :

-DUKUZUMUREMYI  Cyprien,

                -NYIRIBAKWE  MATABARO  J. Bosco.

(Gisenyi,2000)



[1] Hozana, Hozana. Nihasingizwe uje mu izina ry’Imana.